Στα της γλώσσας και των «δαιμονίων» της επικεντρωμένη και σήμερα η στήλη. Δεν είναι μόνο θέμα εμμονών και «επαγγελματικής διαστροφής» η σχετική θεματολογία. Είναι και τα ερεθίσματα. Με άλλα λόγια, καθημερινά, στοιχειωδώς να παρακολουθείς όσα λέγονται και γράφονται, δεν είναι λίγα αυτά που προσφέρονται για σχολιασμό. Κάποια βγάζουν μάτι. Κάποια άλλα είναι απλώς άχαρα ή άκομψα, μικροστραβοτιμονιές ή φαλτσάκια.
Και πρώτα απ’ όλα, μια μικρή ουρά από την προηγούμενη «Αναμόχλευση», όπου υπήρχε εκτενής αναφορά στο πεζό ή κεφαλαίο αρχικό προκειμένου περί γεωγραφικών προσδιορισμών. Ισως το πιο γλαφυρό παράδειγμα αυτού που επισήμαινα είναι το Βιετνάμ. Ξέρετε, εκεί όπου (όχι, που) «βομβάρδισαν το ρύζι». Οπως, λοιπόν, έχουμε τη Βόρεια και τη Νότια Κορέα, δυο χωριστές χώρες, που προφανώς γράφονται με κεφαλαίο Β και Ν αντίστοιχα, κάποτε είχαμε το Βόρειο και το Νότιο Βιετνάμ, δυο χωριστές χώρες. Μετά το 1976, οπότε (όχι, που) η χώρα ενώθηκε υπό την κυριαρχία των Βορειοβιετναμέζων, νικητών στον αιματηρότατο Εμφύλιο, μπορεί να γίνεται λόγος μόνο για βόρειο και για νότιο τμήμα αντίστοιχα της ενιαίας πλέον χώρας Βιετνάμ. Και κάτι ακόμα: βεβαίως η Νότια Καρολίνα και η Βόρεια Ντακότα, αφού πρόκειται για πολιτείες των ΗΠΑ, αλλά η νότια Καρολίνα ή η βόρεια Λουιζιάνα, αφού πρόκειται για το νότιο ή το βόρειο τμήμα μιας πολιτείας.
Και από τα «γεωγραφικά» στα «τοπικίζοντα». Με αφορμή τον εύλογο θόρυβο που έχει προκληθεί από τις φωτογραφίες των μελλοθάνατων της Καισαριανής και τα πολλά που γράφονται, έπεσε το μάτι μου σε κείμενο με τίτλο «Σκέψεις πάνω στις φωτογραφίες». Παλιό, διαχρονικό κουσούρι της γλώσσας, προφορικής και γραπτής, αυτά τα οποία αποκαλώ «τοπικίζοντα»: πάνω, μέσα, πέρα, κ.ά. Θυμάμαι παλαιότερα βιβλία (κυκλοφορούν προφανώς και σήμερα) με τίτλους όπως «Γύρω στον Σολωμό» ή «Πάνω στη δικτατορία του προλεταριάτου», αντί του απλούστατου, ελληνικότατου και επαρκέστατου για: «Σκέψεις για τις φωτογραφίες», «Για τον Σολωμό», «Για τη δικτατορία του προλεταριάτου», κ.ο.κ. Ούτε «πάνω» στον Σολωμό ανεβαίνουμε ούτε «γύρω» του κινούμαστε. Οπως έχω επισημάνει και με άλλη ευκαιρία, αυτά είναι μηχανιστική μεταφορά στα καθ’ ημάς των γαλλικών sur, autour de, κ.λπ. Ασε πια η κατάχρηση εκείνου του πέρα, το οποίο τείνει να εξοβελίσει το επαρκέστατο και διόλου καθαρευουσιάνικο εκτός: «Αυτό, πέρα από παράλογο, είναι και άστοχο», διάβασα πρόσφατα κάπου. Γιατί, άραγε, αυτή η απέχθεια για το εκτός και η προτίμηση για το λαϊκίζον πέρα, το οποίο μάλλον σε ποιητικές –ίσως και λίγο βουκολικές– διατυπώσεις και πηγές παραπέμπει («Πέρα στους πέρα κάμπους», «Πέρα απ’ το θολό ποτάμι», κ.ο.κ.);
Το «πέρα» τείνει να εξοβελίσει το επαρκέστατο και διόλου καθαρευουσιάνικο «εκτός».
Μάλιστα, αυτή η άχαρη χρήση του πάνω παρατηρείται κατεξοχήν προκειμένου για έργα τέχνης, και κυρίως για μουσικές συνθέσεις. Γίνεται έτσι λόγος για το συμφωνικό ποίημα του Ντεμπυσύ «Πρελούδιο στο απομεσήμερο ενός φαύνου», πάνω στο ποίημα του Μαλαρμέ «Το απομεσήμερο ενός φαύνου», («L’apres-midi d’un faune»). Ή στα δικά μας, για το «Αξιον Εστί» του Μίκη Θεοδωράκη πάνω σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη. Κι όλα αυτά, αντί της πολύ πιο ορθής διατύπωσης «Το Αξιον Εστί του Θεοδωράκη, βασισμένο στο (ομότιτλο) ποίημα του Ελύτη». Γιατί, λοιπόν, οι «σκέψεις» να γίνονται «πάνω στις φωτογραφίες»; Αβολο δεν είναι; Ασε που υπάρχει και κίνδυνος να καταστραφούν οι φωτογραφίες, αν πότε ο ένας και πότε ο άλλος ανεβαίνει… πάνω τους.
Η άχαρη χρήση του «πάνω» παρατηρείται κατεξοχήν προκειμένου για έργα τέχνης και για μουσικές συνθέσεις.
Θα κλείσω με επιδόρπια, γλωσσικού χαρακτήρα και αυτά, αλλά αρκετά διαφορετικά μεταξύ τους. Πρόσφατα με απασχόλησαν οι κατά καιρούς μεταφράσεις και αποδόσεις στα ελληνικά του πασίγνωστου φροϋδικού όρου libido. Συνήθως, τον συναντάμε αμετάφραστο, και μάλιστα είτε με λατινικούς χαρακτήρες (η libido), είτε με ελληνικούς (η λίμπιντο), άκλιτο: η λίμπιντο, της λίμπιντο, κ.λπ. Εχουν επιχειρηθεί πάντως και αποδόσεις του στα ελληνικά, κυρίως από παλαιότερους: αφροδισία, φιλότης, ίμερος, Λιβιδώ (όπως η Σαπφώ και η Γοργώ), γενετήσια ορμή, ακόμα και γενετήσια πείνα(!). Διαλέγεις και παίρνεις. Προσωπικά, όταν μεταφράζω, είτε αρκούμαι στο άκλιτο λίμπιντο, είτε (σε συνάρτηση και με τα συμφραζόμενα) επιλέγω το γενετήσια ορμή. Με την ευκαιρία πάντως που βρίσκομαι στην ευρύτερη περιοχή των γενετήσιων, ιδού και ένα μεζεδάκι. Τηλεοπτικός ρεπόρτερ μεταδίδει: «Ο εξηντατριάχρονος συνελήφθη για ασέλγεια ανηλίκων». Βρε τους μπαγάσες, τους ανήλικους, σκέφτηκα. Σαν δεν ντρέπονται! Μένει, βέβαια, η απορία: Αφού κατά τη διατύπωση του ρεπόρτερ οι ανήλικοι ασέλγησαν, τον καημένο τον εξηντατριάχρονο γιατί τον συνέλαβαν;
Διαλέγεις και παίρνεις
Με «γεωγραφικά» άρχισα, με γεωγραφικά θα κλείσω. Μεγάλο μπέρδεμα η γαλλική επαρχία Lorraine! Η διπλανή της, η Alsace, είναι τόσο βολική η καημένη: η Αλσατία, της Αλσατίας, ο Αλσατός, οι Αλσατοί, κ.ο.κ. Από την άλλη, η Lorraine, όχι μόνο δυσκολεύεται να «φτιάξει» στα ελληνικά επίθετο (ο Λορένος;), αλλά την έχω συναντήσει και με οκτώ(!) διαφορετικούς τρόπους μεταγραμμένη: Λορένη, Λοραίνη, Λωρένη, Λωραίνη, Λορρένη, Λορραίνη, Λωρρένη, Λωρραίνη. Εδώ κι αν διαλέγεις και παίρνεις!
