Τον Αύγουστο του 2017, ο Jay-Z ανέβηκε στη σκηνή του V Festival στη Βρετανία με ένα φουσκωτό Balloon Dog του Τζεφ Κουνς, ύψους περίπου 12 μέτρων, ως μοναδικό σκηνικό της συναυλίας του. Η αναφορά δεν ήταν τυχαία. Στο κομμάτι «Picasso Baby», ο ράπερ είχε ήδη βάλει τη φράση «Jeff Koons balloons, I just wanna blow up», και εκείνο το βράδυ το έκανε σχεδόν πραγματικότητα.
Ο Τζεφ Κουνς ξέρει καλύτερα από πολλούς πώς ένα έργο τέχνης μπορεί να γίνει παγκόσμιο σύμβολο. Η γυαλιστερή, υπερμεγέθης, ποπ αισθητική του έχει γίνει τόσο αναγνωρίσιμη ώστε να μεταφέρεται αβίαστα από τις γκαλερί και τα μουσεία στα φεστιβάλ μουσικής σε πόζες στο Ιnstagram.
Αυτή η γλώσσα της υπερβολής έρχεται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης σε ένα διαφορετικό πλαίσιο. Μια Αφροδίτη άνω των 2,5 μέτρων, το έργο «Balloon Venus Lespugue (Orange)» του Κουνς, που ανήκει σε ιδιωτική συλλογή, θα συνομιλήσει με δέκα αντίγραφα ειδωλίων της θεάς Αφροδίτης από την Ανώτερη παλαιολιθική περίοδο, μεταξύ αυτών και το αντίγραφο της μικροσκοπικής «Αφροδίτης» του Lespugue από το Muséum Νational d’Histoire Νaturelle στο Παρίσι που δημιουργήθηκε το 28000 π.Χ.
Η σύγκρουση υλικών, κλίμακας και αισθητικών κωδίκων μοιάζει σχεδόν βίαιη: από το ελεφαντόδοντο στο ατσάλι, από το χειροποίητο στο βιομηχανικό, από το τελετουργικό στο εμπορικό. Και κάπου εκεί, ανάμεσα στις αντανακλάσεις της πορτοκαλιάς επιφάνειας, αρχίζει να ξεδιπλώνεται η μεγάλη αφήγηση που συνοδεύει κάθε έργο του Κουνς: η σχέση μας με την εικόνα, την επιθυμία, την κατανάλωση και την ίδια την έννοια του «ωραίου».
Εικόνα-meme
Το έργο ανήκει στη σειρά «Antiquity», που επιχειρεί να συνδέσει την αρχαϊκή λατρεία της γονιμότητας με τη σύγχρονη λατρεία της επιφάνειας. Από τα τέλη της δεκαετίας του ’70, η φιγούρα της Αφροδίτης αποτελεί για τον Κουνς ένα είδος εμμονής. Στην «Balloon Venus Lespugue», αυτή η εμμονή γίνεται άσκηση πάνω στη διάρκεια των συμβόλων και προβληματισμός για τον τρόπο που η προϊστορική θηλυκότητα μπορεί να επιβιώσει μέσα στον κόσμο της σύγχρονης εικόνας-προϊόντος, της εικόνας-meme.
Ποιο νήμα συνδέει την Αφροδίτη της αρχαιότητας με το πορτοκαλί γλυπτό του Κουνς; «Η πραξιτελική Αφροδίτη αποδόθηκε ως μια γυναίκα με έντονες καμπύλες, που προσπαθούσε να καλύψει τη γύμνια της από τα αδιάκριτα μάτια ενός ανδρικού βλέμματος χάνοντας τη θεϊκή της υπόσταση, μεταμορφωμένη σε μια “κοινή” γυναίκα, κυριολεκτικά και μεταφορικά», σχολιάζει ο Δημήτρης Δαμάσκος, καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών και επιστημονικός συνεργάτης του Μουσείου Fitzwilliam του Κέμπριτζ έχοντας στον νου την Αφροδίτη, τη θεά που φιλοτέχνησε ο Πραξιτέλης σκανδαλίζοντας τους πάντες, γυμνώνοντάς την για πρώτη φορά και χρησιμοποιώντας ως μοντέλο την ερωμένη του εταίρα, Φρύνη. «Ο Τζεφ Κουνς βλέπει, αντλεί και επαναδιαπραγματεύεται το θέμα. Συνομιλεί με το αρχαίο έργο; Πιθανόν. Είναι επιτυχής η συνομιλία; Δεν αφορά τους αρχαιολόγους. Επιτρέπεται η σύνδεση; Σαφέστατα. Τα έργα του παρελθόντος είναι ανοιχτά, ελεύθερα να γίνουν αντικείμενο πρόσληψης ή διαλεκτικής συνομιλίας. Το έγραψε άλλωστε και ο Ρολάν Μπαρτ με αφορμή τα γραπτά κείμενα στις “Μυθολογίες”: Από τη στιγμή που ένα έργο ολοκληρώνεται από τον συγγραφέα, εκείνος χάνει το δικαίωμα επ’ αυτού».
Το έργο ανήκει στη σειρά «Antiquity», που επιχειρεί να συνδέσει την αρχαϊκή λατρεία της γονιμότητας με τη σύγχρονη λατρεία της επιφάνειας.
Η «Balloon Venus» δεν είναι απλώς μια αναφορά στο παρελθόν της ανθρωπότητας. Είναι μια δήλωση για το σήμερα. Ο Κουνς παίρνει ένα αρχέτυπο και το μεταμορφώνει σε αντικείμενο που μοιάζει ταυτόχρονα παιδικό και απειλητικό, αθώο και υπερβολικά εμπορικό. Η επιφάνειά του λειτουργεί σαν παγίδα: σε τραβάει μέσα, αλλά δεν σου επιτρέπει να δεις τίποτα πέρα από την ίδια σου την αντανάκλαση. «Μία από τις πιο αιχμηρές κριτικές που δέχτηκε το έργο του Κουνς από τον Νοτιοκορεάτη φιλόσοφο Μπιουγκ-Τσουλ-Χαν («Saving Beauty», 2015) ήταν πως η αισθητική της λείας επιφάνειας που δεν έχει ρωγμές, ίχνη τραύματος ή ιστορίας, είναι ο ιδεώδης ορισμός για το “τέλος του ωραίου”», μας λέει ο ομότιμος καθηγητής του Τμήματος Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και καλλιτεχνικός σύμβουλος του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ Γιώργος
Τζιρτζιλάκης.
Και όμως, είναι αυτή ακριβώς η λεία επιφάνεια που κάνει τη δουλειά του τόσο αναγνωρίσιμη, τόσο δύσκολο να αγνοηθεί. «Ο Κουνς οικοδόμησε εξαρχής το έργο του σε ένα τετραμερές σχήμα: αρχαιότητα – αθωότητα – σεξουαλικότητα – καταναλωτισμός. Επαναπροσδιορίζει ό,τι θεωρείται “ωραίο” μέσα από
το αντίθετό του, το κιτς, τον μαζικό καταναλωτισμό και, προπάντων, την τελειότητα κατασκευής», υπογραμμίζει ο κ. Τζιρτζιλάκης. «Ο,τι θεωρούμε καθημερινά σύμβολα “ομορφιάς”, δηλαδή ανθοδέσμες, τουλίπες, σκυλάκια, κουνελάκια, συναντούν σε μνημειώδη γλυπτά τις μυθικές μορφές του Πάνα και της Αφροδίτης απεικονίζοντας μια υπερφυσική ιδέα “ομορφιάς”. Με δύο λόγια, τον ανέφικτο χαρακτήρα της. Το υλικό κατασκευής, ο ανακλαστικός ανοξείδωτος χάλυβας, δείχνει ότι το “ωραίο” δεν βρίσκεται στο έργο, αλλά στο καθρέφτισμά του. Δηλαδή στη διαταραγμένη επιθυμία του θεατή να γίνει ένα με τη λεία και γυαλιστερή επιφάνεια», εξηγεί.
Η «Balloon Venus Lespugue» φτάνει στην Αθήνα σε μια στιγμή κατά την οποία η συζήτηση γύρω από τον Κουνς παραμένει πολωμένη εξαιτίας και της τεράστιας αξίας του στη δευτερογενή αγορά τέχνης – να θυμηθούμε ότι το 2019, σε δημοπρασία των Christie’s, ένα κουνέλι του από ανοξείδωτο χάλυβα πουλήθηκε έναντι 91,1 εκατ. δολαρίων. Για κάποιους, είναι ένας από τους πιο σημαντικούς καλλιτέχνες της εποχής μας· για άλλους, ένας τεχνίτης της υπερβολής που παράγει αντικείμενα‑φετίχ για μια παγκόσμια ελίτ συλλεκτών. «Ο Κουνς είναι ταλαντούχος μεν, αλλά το έργο του χωρίς βάθος ή ουσία, εικονογραφεί το γούστο και τη διάθεση για εξουσία και πλουτισμό μιας τάξης ανθρώπων. Εχει και κάποια εντυπωσιακά έργα – διακοσμητικά κυρίως», σχολιάζει ο ιστορικός και κριτικός τέχνης Ντένης Ζαχαρόπουλος.
«Ο ανακλαστικός ανοξείδωτος χάλυβας δείχνει ότι το “ωραίο» δεν βρίσκεται στο έργο, αλλά στο καθρέφτισμά του», σημειώνει ο Γιώργος Τζιρτζιλάκης.
Ο 71χρονος Κουνς επιμένει ότι η τέχνη του είναι μια πρόσκληση προς το κοινό να δει τον κόσμο με περισσότερη ελαφρότητα. Η προσωπική του ιστορία, από την παιδική του ηλικία σε μια οικογένεια που πίστευε στη διαρκή κοινωνική άνοδο μέχρι τις οικονομικές δυσκολίες των πρώτων χρόνων στη Νέα Υόρκη, διαμόρφωσε την αντίληψή του για την τέχνη ως χώρο δημοκρατικής συμμετοχής. Για τον Κουνς, η τέχνη δεν πρέπει να κρίνει αλλά να ενδυναμώνει.
«Απόλυτη ελευθερία»
«Μου αρέσουν τα έργα εκείνα που νιώθω ότι ωφελούν το ανθρώπινο γένος. Δεν μου αρέσουν τα πράγματα που είναι άσχημα ή έχουν μια απειλητική αιχμή πάνω τους. Μου αρέσουν τα πολύ αισιόδοξα έργα, εκείνα που μου δίνουν μια αίσθηση ένωσης με άλλους ανθρώπους», έχει πει, και μας το θυμίζει ο θεωρητικός και κριτικός τέχνης Τάκης Μαυρωτάς. «Επίμονα, στην κόψη του ξυραφιού, ο Kουνς συνεχίζει να παίζει με τις αλήθειες και τα ψέματα, τις επιθυμίες και τα παραμύθια της ζωής. Νομίζω ότι το κύριο χαρακτηριστικό του παραμένει η απόλυτη ελευθερία που δίνει στον εαυτό του την ώρα της δημιουργίας, η οποία συνοδεύεται από το παιγνιώδες και ενίοτε σαρκαστικό του πνεύμα», τονίζει ο κ. Μαυρωτάς.
Το έργο «Balloon Venus Lespugue (Orange)» του Τζεφ Κουνς θα εκτίθεται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης από τις 20 Μαρτίου έως τις 31 Αυγούστου 2026.
