Δασικές πυρκαγιές, ακραία υψηλές θερμοκρασίες, άνοδος της στάθμης της θάλασσας, πλημμύρες και ξηρασία. Αυτές είναι, επιγραμματικά, οι πέντε βασικές κλιματικές απειλές για τους αρχαιολογικούς χώρους και τα μνημεία, διεθνώς. Και ενώ στην Ελλάδα δεν καταγράφεται –προς το παρόν– ευρύς και συστηματικός κίνδυνος για την πολιτιστική κληρονομιά, την τελευταία 25ετία εντοπίζονται ανησυχητικές τάσεις: αύξηση της έντασης, της διάρκειας και της συχνότητας των ακραίων φαινομένων, αυξανόμενα μεμονωμένα περιστατικά μικρότερης ή μεγαλύτερης φθοράς αρχαιολογικών χώρων και μνημείων, νέα φαινόμενα (όπως συνδυασμοί καύσωνα και ξηρασίας) και, βέβαια, δυσοίωνες εκτιμήσεις για το μέλλον.
Ορισμένοι κλιματικοί κίνδυνοι, μάλιστα, αναγνωρίζονται, σε ποικίλες διαβαθμίσεις, στο παρόν: κίνδυνος κατολισθήσεων στους αρχαιολογικούς χώρους της Φαιστού, του Μυστρά και της Νικόπολης, διαβρώσεις εδάφους και πρανών στους Δελφούς, στο Δίον και πάλι στη Φαιστό, καθώς και πλημμυρικός κίνδυνος (μέτριος) στην αρχαία Μεσσήνη και στην αρχαία Ολυμπία (η οποία έχει παρελθόν στο φαινόμενο). Τους ανέφερε ο Κωνσταντίνος Καρτάλης, καθηγητής Φυσικής Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αθηνών, στη χθεσινή ημερίδα για την παρουσίαση της «Εθνικής Στρατηγικής για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής», που διοργάνωσε το υπουργείο Πολιτισμού. Σε ό,τι αφορά ειδικά την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, ο κ. Καρτάλης στάθηκε στο παράδειγμα της Δήλου, για το οποίο ανέφερε δύο κλιματικά σενάρια, με ορίζοντα το 2050: στο «μετριοπαθές» σενάριο, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας υπολογίστηκε σε 27 εκατοστά, ενώ στο «απαισιόδοξο», σε 80 εκατοστά.
Προς το παρόν, έχει καταρτιστεί σχέδιο για 19 χώρους και μνημεία, όπως προέκυψαν έπειτα από αυτοψίες και από εκτιμήσεις ως προς τη διακινδύνευση για το διάστημα 2026-2045.
Ποια μέτρα λοιπόν πρέπει να ληφθούν, σε επίπεδο πρόληψης ή και αποκατάστασης ζημιών; Αυτό είναι το αντικείμενο του «σχεδίου για την προσαρμογή αρχαιολογικών χώρων και μνημείων στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής» που παρουσίασε χθες ο κ. Καρτάλης και το οποίο έχει προς το παρόν καταρτιστεί για 19 χώρους και μνημεία, όπως προέκυψαν από εκτιμήσεις ως προς την κλιματική διακινδύνευση για το διάστημα 2026-2045 και από αυτοψίες: Φίλιπποι, Δίον και Νικόπολη, Δελφοί, Βραυρώνα και Μυκήνες, Αρχαία Ολυμπία, Αρχαία Μεσσήνη, Ναός Επικούριου Απόλλωνα, Μυστράς, Μινωικά Ανάκτορα (Κυδωνία, Φαιστός, Ζώμινθος, Κνωσός, Μάλια, Ζάκρος), Αρχαία Πόλη της Ρόδου και Ηραίον της Σάμου.
To σχέδιο προσαρμογής (που έως το 2030 αναμένεται να περιλαμβάνει 40 χώρους και μνημεία) εκπονήθηκε από το Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Εθνικό Iδρυμα Ερευνών με τη συμβολή του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και αποτυπώνει την κλιματική «ιστορία» αρχαιολογικών χώρων και μνημείων, αξιολογεί τα επίπεδα επικινδυνότητας, έκθεσης και τρωτότητάς τους στους βασικούς κλιματικούς κινδύνους και προτείνει, ανάλογα με τη «διακινδύνευση» κάθε χώρου (μια παράμετρος πιο σύνθετη από εκείνη του απλού κινδύνου, όπως εξήγησε ο κ. Καρτάλης), τρεις κατηγορίες προσαρμογής: την «άμεση», τη «σταδιακή» και τη «μετασχηματιστική», που περιλαμβάνουν διαφορετικά επίπεδα παρεμβάσεων, σε βραχυπρόθεσμο, μεσοπρόθεσμο και μακροπρόθεσμο ορίζοντα.
Ως παράδειγμα, ο κ. Καρτάλης ανέφερε τον κίνδυνο της πλημμύρας, εξηγώντας ότι η διακινδύνευση π.χ. της Θράκης είναι «πολύ υψηλή» (επομένως προτείνεται διαμόρφωση τάφρων εκτροπής), ενώ της Κρήτης «χαμηλή» (και έτσι συνιστάται κατασκευή ήπιων αναχωμάτων). Μια τέτοια αποτύπωση, «επιτρέπει την κατανομή δυνάμεων, την κατανομή πόρων, τον έγκαιρο σχεδιασμό, την ορθολογική αξιοποίηση των προληπτικών μέτρων που πρέπει να ληφθούν στο μέλλον», επισήμανε ο κ. Καρτάλης.
Το προτεινόμενο σχέδιο προσαρμογής θα επικαιροποιείται ανά πενταετία και θα συνοδεύεται από εκπαίδευση των αρχαιολόγων του ΥΠΠΟ, που από την 1η Απριλίου θα έχουν στη διάθεσή τους και μια ψηφιακή πλατφόρμα εκτίμησης κλιματικών κινδύνων. Το σχέδιο είναι μία από τις πολλές πτυχές της «Εθνικής Στρατηγικής για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής», που σχεδιάστηκε με βάση διεθνείς προδιαγραφές από τη Διεύθυνση Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων (σε συνεργασία με το ΕΚΠΑ και το ΕΙΕ) και παρουσιάστηκε χθες από την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.
Με ορίζοντα έως το 2050 και ενδιάμεσους πενταετείς στόχους, η Εθνική Στρατηγική, χρηματοδοτημένη από το Ταμείο Ανάκαμψης, οργανώνεται γύρω από τους άξονες της διάγνωσης, της εποπτείας, της πρόληψης και της θεραπείας και περιλαμβάνει σχέδιο δράσεων προληπτικής πυροπροστασίας σε πενήντα μνημεία (βάσει μνημονίου συνεργασίας με το υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας), σχέδιο οργανωμένης απομάκρυνσης σε περίπτωση κινδύνου πυρκαγιάς σε 80 αρχαιολογικούς χώρους, δημιουργία της κινητής μονάδας διαγνωστικών ελέγχων «Δευκαλίων» κ.ά.
«Στόχος μας είναι να λειτουργήσει ως πλαίσιο αναφοράς για όλα τα εμπλεκόμενα θεσμικά όργανα της πολιτείας, ως προς την προστασία των μνημείων και των αρχαιολογικών χώρων, προάγοντας τη διασύνδεση μεταξύ της διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς και της κλιματικής ανθεκτικότητας», είπε η κ. Μενδώνη, ενώ ο υπουργός Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, Γιάννης Κεφαλογιάννης, αναφέρθηκε και στη θεσμοθέτηση ειδικού κανονισμού πυροπροστασίας για αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία.
