Περιδιαβάζοντας την έκθεση φωτογραφίας του Γιώργου Λάνθιμου στο -1 της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, σκεφτόμουν, μεταξύ των άλλων, ότι ο Λάνθιμος είναι μια εικόνα από μόνος του πια. Μια φωτογραφία, αν προτιμάτε. Ή και πολλές.
Θέλω τώρα η επόμενη πρόταση να είναι κάπως έτσι: «Οσο πιο διάσημος γίνεται ο Λάνθιμος διεθνώς…», αλλά σκοντάφτω απότομα. «Διάσημος»; Ναι, φυσικά: ο Λάνθμος έχει σαρώσει στα διεθνή κινηματογραφικά βραβεία· παραλίγο να πάρει το Οσκαρ κάμποσες φορές (βρέθηκε ο ίδιος στη μεγάλη γιορτή του Χόλιγουντ)· συνεργάζεται με τον Γουίλεμ Νταφόε, τον Κόλιν Φάρελ, την Ολίβια Κόλμαν, τον Μαρκ Ράφαλο, την Εμα Στόουν – μεγάλοι ηθοποιοί που, κατά δήλωσή τους, πίνουν νερό στο όνομά του. Το Vanity Fair τον έχει συμπεριλάβει στη σειρά βίντεο που ανεβάζει στο YouTube, όπου ο Ελληνας σκηνοθέτης αναλύει τις ταινίες του – αν αυτό δεν είναι διασημότητα, τι είναι;
Κι όμως, δυσκολεύομαι να τον αποκαλέσω «διάσημο». Γιατί; Διότι είναι σαν να μη με αφήνει ο ίδιος. Διάσημος είναι κατά κανόνα κάποιος ή κάποια που έχει πια παγιδευτεί από την ίδια του/της τη δημόσια εικόνα, από το τι περιμένουν το κοινό και οι λοιποί περίεργοι από εκείνον ή εκείνη. Ο Λάνθιμος δεν δείχνει διόλου να κινείται σε αυτό το πλαίσιο. Προτιμά να πάει να δει έναν αγώνα μπάσκετ μόνος του, αθόρυβα και διακριτικά (ακόμη και όταν παίρνει την Εμα Στόουν μαζί του!)· οι δηλώσεις του, όποτε δεν μπορεί να αποφύγει να κάνει δηλώσεις, είναι λιτές, παρατακτικές, δωρικές θα έλεγα (ακόμη και όταν μιλάει για τη Γάζα). Είναι ελάχιστα πιο περιφραστικές από τους μονολεκτικούς τίτλους πολλών ταινιών του («Κινέττα», «Κυνόδοντας», «Αστακός» κ.ά.). Στις δε συνεντεύξεις Τύπου μιλάει λίγο, ενώ ο λόγος του έχει αυτό που λέμε «κοινό νου». Δεν έχει ανάγκη να «πουλήσει τρέλα» – την κρατάει σαν φυλακτό για το έργο του.
Ο Λάνθιμος ως δημόσια εικόνα βγάζει ακόμη από μέσα του κάτι από τον νεαρό, άγουρο δημιουργό της «Κινέττας», από τον νεαρό μπασκετμπολίστα του Νήαρ Ιστ, από το παιδί που μεγάλωσε μάλλον μοναχικά βλέποντας ταινίες στην τηλεόραση.
Αυτά είναι πράγματα σπάνια για δημιουργούς που έχουν τις δικές του κατακτήσεις. Αυτή η στάση φανερώνει μια εσωτερική στερεότητα και την ίδια στιγμή μιαν αδιάρρηκτη συνέχεια με το παρελθόν του. Για να το πούμε πιο λαϊκά, ο Λάνθιμος δεν «μεγαλοπιάστηκε» μετά την εκτόξευσή του στο διεθνές κινηματογραφικό στερέωμα (μολονότι κανένας μάλλον δεν θα τον κατηγορούσε αν το έκανε).
Οπότε τι μπορεί να περιμένεις από τον Λάνθιμο ως φωτογράφο τώρα; Μάλλον τίποτα περισσότερο και τίποτα λιγότερο από τη φωνή, το ύφος και το βλέμμα που διατηρεί όλα αυτά τα χρόνια ως καλλιτέχνης, αδιαφορώντας για το τι λένε γύρω του.
Μπορείς επίσης να περιμένεις να βρεις την ιδιαίτερη ματιά του που έχεις συναντήσει στις ταινίες του· με τη διαφορά ότι όσο περισσότερο περιηγείσαι στην έκθεση, τόσο πιο έντονη είναι η αίσθηση ότι εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με πάρεργο, αλλά με μια πλήρη, ολοκληρωμένη παράλληλη καλλιτεχνική δραστηριότητα.
Την επιμέλεια της έκθεσης υπογράφει ο Μάικλ Μακ και η δόμησή της είναι κυκλική, με εγκιβωτισμένο έναν χώρο στο κέντρο της με εικόνες από τις Κυκλάδες.
Την επιμέλεια της έκθεσης υπογράφει ο Μάικλ Μακ και η δόμησή της είναι κυκλική, με εγκιβωτισμένο έναν άλλο οριοθετημένο χώρο στο κέντρο της. Σε αυτήν την ενότητα όλες οι φωτογραφίες είναι ασπρόμαυρες, πολλές είναι τραβηγμένες στις Κυκλάδες και φέρουν τον γενικό τίτλο «Νo word for blue»: στην εποχή του Ομήρου δεν υπήρχε λέξη για το μπλε χρώμα.
Ναι, τα φωτογραφικά του κάδρα παραπέμπουν στο κινηματογραφικό του σύμπαν – και πώς θα μπορούσε να γίνει αλλιώς; Ολοι μας το ίδιο όνειρο βλέπουμε σε όλη μας τη ζωή. Με τη διαφορά ότι κάθε φωτογραφία από αυτές που εκτίθενται στη Στέγη έχει κάτι αυτόνομο, αυτοτελές. Ο ίδιος δήλωσε ότι η φωτογραφία τον απελευθερώνει από την «υποχρέωση της συμβατικής αφήγησης». Κι ωστόσο, για τον καθένα, κάθε φωτογραφία αφηγείται μιαν ιστορία.
Μια πίσω αυλή γεμάτη παλιά, χαλασμένα πλυντήρια, για παράδειγμα. Γιατί με τραβάει αυτή η φωτογραφία περισσότερο από κάποιες άλλες; Ισως επειδή έχει αυτόν τον ωμό ρεαλισμό, που όμως νοθεύεται συνεχώς από κάτι εξωπραγματικό. Μια βαλκάνια απεικόνιση, γνήσια ελληνική τόσο για τη μιζέρια όσο και για την τρέλα της, και, από την άλλη, «διαστημική», όπως ο παλιός σταθμός στον πλανήτη Σολάρις του Ταρκόφσκι. Γήινο τοπίο, με όλες τις εκκρίσεις και τις ακαθαρσίες του ανθρώπινου πολιτισμού, και την ίδια στιγμή, εξωγήινο, υπερβατικό.
Κάθε φωτογραφία έχει κάτι αυτόνομο, αυτοτελές. Ο σκηνοθέτης δήλωσε ότι η φωτογραφία τον απελευθερώνει από την «υποχρέωση της συμβατικής αφήγησης».
Στις φωτογραφίες αυτές, οι αστικοί χώροι του Λάνθιμου παραπέμπουν εύκολα σε αναγνωρίσιμους τόπους και κατασκευές, αλλά έχουν και κάτι από τα λεγόμενα liminal spaces: μη τόποι· κέντρα διερχομένων χωρίς κανένα διερχόμενο, ονειρικά σκηνικά (εφιαλτικά μάλλον, σίγουρα ανησυχαστικά) στα οποία κυριαρχεί μια αδιόρατη, αόρατη απειλή. Οχι απαραίτητα για τη ζωή σου – αλλά τότε απειλή για ποιο πράγμα; Για αυτό που έχεις μάθει να εκλαμβάνεις ως «πραγματικό». Κλειστοί μη-χώροι, κλειστοφοβικοί και παράλληλα απέραντα ανοιχτοί σε ερμηνείες και υποδοχές.
Δύο πράγματα ακόμη: Εκπληξη προκαλεί ο κυκλαδικός τόπος στην έκθεση. Να πώς σου ξεφεύγει ακόμη μια φορά ο Λάνθιμος που εσύ, ως θεατής, τον έχεις κατατάξει στους δημιουργούς μιας «αστικής μυθολογίας».
Αλλά η φύση, έστω και σκόπιμα τεχνητή (όπως στο «Poor Things»), έχει κάτι φαντασμαγορικό στον κινηματογραφικό Λάνθιμο (η έκθεση περιλαμβάνει και φωτογραφίες που τραβήχτηκαν στο περιθώριο των γυρισμάτων των ταινιών «Poor Things», «Kinds of Kindness» και «Bugonia»).
Είναι η αλλόκοτη φαντασμαγορία ενός δημιουργού ο οποίος έχει τον τρόπο να ρίχνει γέφυρες με τον κόσμο, που μοιάζει να ασφυκτιά κάπου βαθιά μέσα του.
