Σότσι, Χειμερινοί Ολυμπιακοί Αγώνες του 2014. Πάνω στην εξέδρα των επισήμων, ο Βλαντιμίρ Πούτιν κηρύσσει θριαμβευτικά την έναρξη. Γύρω του αξιωματούχοι, υπουργοί, ένα δυο-μέλη της οικογένειας και κάποιοι πράκτορες της φρουράς του. Η κάμερα, ωστόσο, κάνει γρήγορα ζουμ σε έναν άνδρα της τρίτης σειράς που χειροκροτεί εγκάρδια. Βρίσκεται μάλλον στο παρασκήνιο, όμως είναι διακριτό ότι απολαμβάνει ένα δικό του αριστούργημα. Είναι ο Βαντίμ Μπάρανοφ ή, αλλιώς, «Ο μάγος του Κρεμλίνου», όπως τιτλοφορείται το καινούργιο φιλμ του Ολιβιέ Ασαγιάς, που θα δούμε από την προσεχή Πέμπτη στις αίθουσες. Ο Γάλλος κινηματογραφιστής αποφάσισε –ή μάλλον πείστηκε– να μεταφέρει στην οθόνη το ομώνυμο μπεστ σέλερ μυθιστόρημα του Τζουλιάνο ντα Εμπολι (εκδ. Κέδρος).
«Αρχικά ήμουν ο μόνος σκηνοθέτης στον οποίο έστειλε το βιβλίο ο Τζουλιάνο γιατί γνωριζόμασταν. Το διάβασα, το λάτρεψα και του έστειλα μήνυμα για να του το πω. Του είπα επίσης ότι δεν βλέπω να το κάνω ταινία, επειδή είναι πολύ περιγραφικό και κάπως αποσπασματικό – πολύ ωραίο ανάγνωσμα, αλλά εξαιρετικά δύσκολο να μεταφερθεί στο σινεμά. Εκείνος επέμεινε και αφού το συζήτησα με τον συν-σεναριογράφο Εμανουέλ Καρέρ, ο οποίος είναι μισός Ρώσος και γνωρίζει τη σύγχρονη Ρωσία πολύ καλύτερα, σταδιακά πείστηκα. Δεν είναι εύκολο να δεσμευθείς για δύο χρόνια από τη ζωή σου σε ένα πρότζεκτ με τόσους αστάθμητους παράγοντες. Ενέχει προκλήσεις και ενδεχομένως κινδύνους. Ετσι όμως έγινε συναρπαστικό, όπως συμβαίνει με όλες τις προκλήσεις», μας είπε ο Ολιβιέ Ασαγιάς, τον οποίο συναντήσαμε λίγο μετά την πρεμιέρα της ταινίας στο περυσινό Φεστιβάλ Βενετίας.
Παραγωγός ριάλιτι
Τον πρωταγωνιστή Μπάρανοφ, ο οποίος ξεκινά ως αβάν-γκαρντ καλλιτέχνης και παραγωγός ριάλιτι, για να εξελιχθεί σε ανεπίσημο σύμβουλο ενός ανερχόμενου πρώην πράκτορα της KGB ονόματι Βλαντιμίρ Πούτιν (που υποδύεται ο Τζουντ Λο), ερμηνεύει ο Πολ Ντέινο. «Βασικά το υλικό, τόσο από το βιβλίο όσο και από το σενάριο, ήταν εξαιρετικό, οπότε είχα την πιο όμορφη αφετηρία για να χτίσω τον χαρακτήρα. Πάντα ψάχνεις για οποιοδήποτε στοιχείο σχετικά με το υπόβαθρο του ήρωα, τον πατέρα του, τον παππού του κτλ. Το πλαίσιο της Ρωσίας μέσα στο οποίο μεγάλωσε. Τι σήμαινε για εκείνον η πτώση του κομμουνισμού; Τι σήμαινε να δει τον πατέρα του να πέφτει μαζί του; Κι επίσης να βλέπεις τη γυναίκα που αγαπάς να χάνεται μέσα σε αυτή τη “Δημοκρατία της Αγριας Δύσης” και τον ξαφνικό πλούτο», σημειώνει από την πλευρά του ο Αμερικανός ηθοποιός.
Διαβάζοντας την υπόθεση της ταινίας, έρχεται εύκολα στον νου το πρόσφατο «The Apprentice» του Αλί Αμπασί, το οποίο εξιστορούσε τη σχέση του Ντόναλντ Τραμπ με τον δικό του μέντορα. Εδώ πάντως ο Μπάρανοφ χειραγωγεί, αλλά και χειραγωγείται από τον Πούτιν. «Λοιπόν, αν κοιτάξεις το αρχέτυπο του μάγου και της μαγείας, πάντα υπάρχει μια περίοδος μαθητείας. Νομίζω μάλιστα ότι ο Πούτιν είναι αρχικά ο δικός του μέντορας. Φυσικά δεν ξεκινά εξαρχής να γίνει… σκοτεινός μάγος –η αρχή του είναι στο θέατρο, ένας ευγενής σκοπός δηλαδή–, ωστόσο στη συνέχεια πηγαίνει προς αυτή την κατεύθυνση. Και η σχέση μεταξύ τους είναι πολύ σημαντική», εξηγεί ο Ντέινο.
Πράγματι, οι δύο άνδρες φαίνεται συχνά να αλληλοσυμπληρώνονται: πότε ο ψυχρός, υπολογιστικός Μπάρανοφ τραβάει το χαλινάρι και μοιάζει να καθοδηγεί τον «τσάρο» (έτσι αποκαλείται σταθερά στην ταινία) Πούτιν και πότε ο τελευταίος επιβάλλεται με εκρήξεις θυμού και μια σιδερένια πυγμή που τον κάνει να ξεπερνά τις κακοτοπιές. Ακόμη και σε αυτές τις περιπτώσεις ο μειλίχιος μηδενισμός του Μπάρανοφ, με έναν αλλόκοτο τρόπο, εξανθρωπίζει τον αφέντη του. Είναι ένας άλλος Ρασπούτιν για τον σύγχρονο τσάρο.
Γιατί όμως αυτοί οι χαρακτήρες των παρασκηνίων αποτελούν ενδιαφέρον κινηματογραφικό υλικό και ποιο είναι το αληθινό υπόβαθρο του συγκεκριμένου; «Αυτοί οι άνθρωποι ασχολούνται με τα γεγονότα, ενώ οι πολιτικοί πολλές φορές με τη “βιτρίνα”. Εμείς ενδιαφερόμαστε να δούμε τι συμβαίνει πίσω από τις κουρτίνες, όχι μπροστά από αυτές – αυτό το δείχνει η τηλεόραση και είναι συνήθως ελεγχόμενο και χειραγωγημένο. Οι δυτικές δημοκρατίες έχουν τους προπαγανδιστές τους και οι Ρώσοι έχουν τον δικό τους τύπο προπαγανδιστών. Ο Μπάρανοφ είναι εμπνευσμένος από αυτούς, κυρίως τον Βλάντισλαβ Σούρκοφ, ο οποίος είναι αληθινό πρόσωπο», απαντά ο Ολιβιέ Ασαγιάς.
Για την αφήγηση της ταινίας είναι, φυσικά, «βολικό» το γεγονός ότι ο Σούρκοφ-Μπάρανοφ ήταν παρών και έζησε εκ των έσω μερικά από τα πιο σημαδιακά γεγονότα της πορείας του Πούτιν: σε εκείνον αποκαλύπτει, λίγο πριν αναλάβει την εξουσία το 2000, ότι οι Ρώσοι ολιγάρχες πλανώνται βαθιά αν νομίζουν ότι θα λειτουργήσει απλώς σαν πιόνι τους. Μαζί προσπαθούν να διαχειριστούν την κρίση που προκύπτει με τη βύθιση του υποβρυχίου «Κουρσκ». Στον αντίποδα, ο Μπάρανοφ έχει τους δισταγμούς του απέναντι στις υπερεθνικιστικές συμμορίες μηχανόβιων, που διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο κατά την προσάρτηση της Κριμαίας, όμως του παρουσιάζει με ενθουσιασμό το πρότζεκτ της νέας διαδικτυακής προπαγάνδας, του τεχνολογικού πολέμου και των «bot farms».
«Οι δυτικές δημοκρατίες έχουν τους προπαγανδιστές τους και οι Ρώσοι τους δικούς τους. Ο Μπάρανοφ είναι εμπνευσμένος από αυτούς, κυρίως τον Βλάντισλαβ Σούρκοφ», σχολιάζει ο Ολιβιέ Ασαγιάς.
«Δεν είμαι ειδικός στα ρωσικά θέματα ούτε στη ρωσική ιστορία, οπότε φυσικά χρειάστηκε να κάνω μεγάλη έρευνα, να δω ντοκιμαντέρ, να διαβάσω βιβλία κ.ο.κ. Από την άλλη, έχουμε όλοι εκτεθεί σε τέτοια υπερπληροφόρηση γύρω από αυτά τα θέματα τα τελευταία χρόνια, που ήταν αρκετά δύσκολο να ενώσω όλα τα κομμάτια και να γράψω το σενάριο, σκεπτόμενος τι ήταν αυτό τελικά που πήγε τρομερά λάθος στη Ρωσία», σημειώνει σχετικά με τα γεγονότα που βλέπουμε να περνούν από την οθόνη ο Ασαγιάς.
Μεταμόρφωση της πολιτικής
Είναι φανερό ότι ο σκηνοθέτης έχει προσπαθήσει αρκετά ώστε η ταινία του να μην ξεπέσει στον διδακτισμό, ούτε και να φανεί μονοδιάστατη, παρόλο που έχει μερικούς ολοφάνερα αμφιλεγόμενους πρωταγωνιστές. «Η ταινία έχει να κάνει με τη μεταμόρφωση της σύγχρονης εξουσίας και της πολιτικής. Και βέβαια του συγκεκριμένου παραδείγματος της ανόδου του Βλαντιμίρ Πούτιν. Αυτή η μεταμόρφωση καθορίστηκε, σε μεγάλο βαθμό, από την κουλτούρα της KGB στη Ρωσική Ομοσπονδία. Πολλές φορές, τέτοιου είδους ταινίες παίρνουν ως δεδομένο ότι το κοινό είναι αδαές αν όχι χαζό· για εμένα αυτή δεν είναι σωστή προσέγγιση. Πιστεύω ότι το κοινό είναι ενημερωμένο και ότι γνωρίζει τις σύγχρονες εξελίξεις, ίσως και σε μεγαλύτερο βαθμό από εμένα που ζω σε ένα ασφαλές και προστατευμένο περιβάλλον. Γνωρίζω καλά ότι αυτό είναι προνόμιο κι επίσης ότι οι άνθρωποι που έχουν να αντιμετωπίσουν τη σκληρή καθημερινότητα βρίσκονται πιο κοντά στη σύγχρονη ιστορία. Οπότε δεν ήθελα το φιλμ να είναι ένα μάθημα γεωπολιτικής. Σίγουρα ασχολείται με τους μετασχηματισμούς του πολιτικού κόσμου, αλλά προσπαθεί να το κάνει με απλό, ξεκάθαρο και, ελπίζω, διασκεδαστικό τρόπο».
Στο μπεστ σέλερ του Τζουλιάνο ντα Εμπολι, ο «Μπάρανοφ» είναι ο πιο στενός συνεργάτης του Πούτιν κι εκείνος που του παρουσιάζει το πρότζεκτ της διαδικτυακής προπαγάνδας και των «bot farms».
Θα μπορούσε όμως η ταινία να γίνει στα ρωσικά με Ρώσους πρωταγωνιστές, ώστε να έχει και πιο ρεαλιστική βάση; Οπως και να το κάνουμε, η σκηνή γύρω από το τραπέζι, όπου δειπνεί ο Πούτιν μαζί με τους ισχυρότερους ολιγάρχες και αξιωματούχους, χρησιμοποιώντας αργκό… λονδρέζικων προαστίων, είναι κάπως αμήχανη. «Δυστυχώς, αυτό ήταν κομμάτι της συμφωνίας. Το αρχικό μου ένστικτο ήταν πως πρέπει να γίνει στα ρωσικά, όμως αυτό ήταν αδιανόητο. Για τους γνωστούς πολιτικούς λόγους, δεν είχαμε καμία πρόσβαση εκεί και κανένας Ρώσος ηθοποιός στα συγκαλά του δεν θα υποδυόταν αυτούς τους ρόλους. Επιπλέον, πρόκειται για ακριβή ταινία, η οποία δεν θα μπορούσε να χρηματοδοτηθεί στη Ρωσία ή ακόμη και στη Γαλλία. Εξαρχής ξέραμε ότι θα ήταν στα αγγλικά».
