Εντυπο, εικόνα, προφορική παράδοση. Είναι ένα τρίπτυχο που έρχεται στον νου όταν αναφέρουμε τη λέξη «αρχείο». Μήπως, όμως, ανήκει στο παρελθόν; Το μέλλον, που είναι ήδη εδώ, αλλάζει τους συσχετισμούς. «Η αλληλογραφία είναι ένα βασικό κομμάτι των αρχείων. Ομως πλέον οι άνθρωποι δεν ανταλλάσσουν επιστολές. Θα πρέπει να σώσεις τα e-mail; Τρέχα γύρευε. Γίνεται να μην έχεις απώλεια; Πού θα βρεθεί, πού θα σωθεί; Θα το κρατήσεις ή θα το κάνεις delete; Δηλαδή, σήμερα, που λέμε ότι όλα σώζονται ταυτόχρονα κι όλα χάνονται». Ο πρόεδρος του εφορευτικού συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης, Σταύρος Ζουμπουλάκης, είναι προβληματισμένος και επιφυλακτικός. «Και κάτι άλλο, επίσης», συνεχίζει: «Τι από αυτά θα μελετήσεις για να καταλάβεις τι γινόταν το 2026; Θα μελετήσεις όλα τα social media; Η τεκμηρίωση και η πηγή του μελλοντικού ιστορικού θα είναι να διαβάζει όλα τα social media; Αδύνατον. Aλλο τεράστιο κεφάλαιο».
Η συζήτησή μας, ένα μεσημέρι στην Εθνική Βιβλιοθήκη, στο ΚΠΙΣΝ, πυκνοκατοικημένη από βιβλία και ανθρώπους: «Oλες οι βιβλιοθήκες του κόσμου έχουν, πλέον, πρόβλημα χώρου. Εχουν φρακάρει», λέει κάποια στιγμή. «Είναι τέτοια η παραγωγή υλικού, που δεν χωράει. Πρέπει διαρκώς να επεκτείνονται σε καινούργια κτίρια». Αφορμή γι’ αυτήν τη χαλαρή και μάλλον διερευνητική κουβέντα, το μεγάλο, κεντρικό, αφιέρωμα του 28ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης (διαρκεί έως τις 15 Μαρτίου) με τίτλο «Ολη η μνήμη του κόσμου» – ένα κλείσιμο του ματιού στο ντοκιμαντέρ του Αλέν Ρενέ «Toute la mémoire du monde» (1956), το οποίο μας ξεναγεί ποιητικά στα άδυτα της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας, στο Παρίσι. Το αφιέρωμα συνοδεύεται από προβολές ντοκιμαντέρ, εκδόσεις και συζητήσεις.
Η δική μας Εθνική Βιβλιοθήκη φιλοξενεί «Ολη τη μνήμη του κόσμου»; ρωτάμε τον Στ. Ζουμπουλάκη. «Ασφαλώς όχι. Ούτε καν τη μνήμη του ελληνικού κόσμου. Βρίσκεται εδώ ένα μικρό μέρος της. Κυρίως με τη μορφή βιβλίων, εφημερίδων και περιοδικών. Βρίσκεται επίσης με τη μορφή χειρογράφων. Εχουμε μια πάρα πολύ μεγάλη συλλογή, από τις μεγαλύτερες στον κόσμο, ελληνικών χειρογράφων. Εκείνο που η Βιβλιοθήκη έχει αμελήσει επί πολλά χρόνια να κάνει είναι να συλλέγει αυτά που λένε τα “εφήμερα”, που και αυτό είναι κομμάτι της μνήμης. Οπως αφίσες. Είναι ένα υλικό το οποίο οι παλιές βιβλιοθήκες της λογιοσύνης το υποτιμούσαν. Ωστόσο, το να έχεις φέιγ βολάν ή ψηφοδέλτια εκλογικών αναμετρήσεων, αυτά που ονόμαζαν στη γλώσσα τους εφήμερα, είναι πολύ σημαντικό κομμάτι της μνήμης και τεκμηρίωσης, γεγονότων και καταστάσεων. Επίσης, έχει πολύ φτωχή συλλογή φωτογραφιών, δημόσιων γεγονότων και ιδιωτικού βίου. Ενώ άλλες βιβλιοθήκες έχουν τεράστιες συλλογές. Η Βιβλιοθήκη της Γαλλικής Σχολής Αθηνών, για παράδειγμα, έχει 600.000 φωτογραφίες».
Γιατί θεωρείτε ότι η «μνήμη του κόσμου» οφείλει να είναι έντυπη; Επιμένουμε. «Ασφαλώς και όχι», απαντά ο συνομιλητής μας. «Εχουμε κι ένα αρκετά πλούσιο εικαστικό υλικό. Χαρακτικά, κυρίως γκραβούρες. Και τα τελευταία χρόνια διοργανώνουμε συχνά εκθέσεις. Προχωρούμε επίσης και στον τομέα της προφορικής μαρτυρίας, που γίνεται κατά κόρον σε όλον τον κόσμο, με το Istorima (σ.σ. επικεφαλής είναι η δημοσιογράφος Σοφία Παπαϊωάννου), το οποίο χρηματοδοτείται από το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμα διαδικαστικά και πρακτικά, αλλά η συμφωνία είναι να παραδοθεί στην Εθνική Βιβλιοθήκη».
Παγκοσμίως «οι βιβλιοθήκες έχουν, πλέον, πρόβλημα χώρου. Εχουν φρακάρει. Είναι τέτοια η παραγωγή υλικού, που δεν χωράει», λέει ο πρόεδρος του εφορευτικού συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης, Σταύρος Ζουμπουλάκης.
Τι είναι το αρχείο, λοιπόν, στον 21ο αιώνα των καταιγιστικών αλλαγών και των ψηφιακών «αποθετηρίων»; «Είναι φορέας επικοινωνίας και ένας τρόπος πρόσβασης στην εμπειρία του άλλου. Φέρει τα ίχνη του δημιουργού του αλλά και όσων το έχουν συμβουλευτεί. Δεκάδες, εκατοντάδες ίχνη», συνοψίζει η αναπληρώτρια γενική διευθύντρια στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, Αμαλία Παππά, στην ειδική έκδοση του 28ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, ομότιτλη του αφιερώματος. Το κείμενό της θα μπορούσε να είναι και η ραχοκοκαλιά των εκδηλώσεων. Εξάλλου εκπροσωπεί μια δημόσια υπηρεσία που στα 112 χρόνια της αδιάλειπτης λειτουργίας της συγκέντρωσε και διέσωσε μοναδικά και ανεκτίμητα αρχειακά τεκμήρια που εκτείνονται από τον 17ο αιώνα έως τις αρχές του 21ου. «Σήμερα τα ΓΑΚ, μέσω της κεντρικής και 57 περιφερειακών υπηρεσιών τους, διαχειρίζονται πάνω από 120.000 γραμμικά μέτρα αρχειακού υλικού. Η πρόσβαση ενισχύεται ψηφιακά μέσω της πύλης “@ρχειομνήμων”, η οποία εντός του 2026 θα φιλοξενήσει περισσότερες από 120 εκατ. λήψεις», επισημαίνει στο κείμενό της. «Πού να φαντάζονταν οι αγωνιστές του ’21 ότι οι ιστορίες τους θα διασώζονταν σε σκληρούς δίσκους ή σε cloud servers! Το μέλλον των αρχείων είναι προφανώς ψηφιακό, και αυτό αποτελεί τεράστια πρόκληση». Ο επίλογός της είναι σαν άτυπος διάλογος με τον Σταύρο Ζουμπουλάκη· αλλά και μια άνω τελεία σε ένα θέμα ζωτικής σημασίας όσο και η μνήμη μας, που «ανοίγει» με τη βοήθεια του φεστιβάλ.
Συζήτηση για τα αρχεία οργανώνει το φεστιβάλ τη Δευτέρα 9 Μαρτίου («Παύλος Ζάννας», στις 11 π.μ.). Συμμετέχουν: Ελίζαμπεθ Κλινκ, παραγωγός, ερευνήτρια και ειδικός αδειοδότησης αρχειακού υλικού σε εκατοντάδες διεθνή ντοκιμαντέρ, Βασίλης Αλεξόπουλος, διευθυντής του Αρχείου της ΕΡΤ, Αμαλία Παππά (ΓΑΚ), Ερίκ Καμπρόν, Licencing Executive της British Pathé, και Τάκης Ζωντήρος, γνωστός και ως Greek Visions, instagrammer/αποθησαυριστής του ελληνικού πολιτισμού. Συντονίζει η δημοσιογράφος και σκηνοθέτις Μαριάννα Κακαουνάκη. Θα προηγηθεί προβολή του μικρού μήκους πειραματικού ντοκιμαντέρ του Αριστοτέλη Μαραγκού.
