Βρίσκεται στην καρδιά της Θεσσαλονίκης εδώ και 582 χρόνια. Η ίδρυσή του σηματοδότησε τη δημιουργία ενός νέου οθωμανικού αστικού κέντρου στα ερείπια της βυζαντινής πόλης. Λειτούργησε ως χώρος υγιεινής, χαλάρωσης και κοινωνικής συναναστροφής για άνδρες και γυναίκες επί πέντε αιώνες. Το κλείσιμό του συνδέθηκε με την ευρεία διάδοση του τρεχούμενου νερού στις κατοικίες της πόλης στα μέσα του περασμένου αιώνα, για να ταυτιστεί στις μέρες μας με τον σύγχρονο πολιτισμό.
Το Μπέη Χαμάμ, γνωστό και ως «Λουτρά Παράδεισος», το παλαιότερο και μεγαλύτερο οθωμανικό λουτρό της πόλης και από τα σημαντικότερα κοσμικά μνημεία της οθωμανικής περιόδου στον ελλαδικό χώρο, μπαίνει ξανά στον χάρτη της Θεσσαλονίκης ως επισκέψιμος προορισμός. Η συνολική αποκατάστασή του ολοκληρώνεται αποκαλύπτοντας την πρώτιστη μορφή του, τον εξοπλισμό του, την περίτεχνη αρχιτεκτονική του και τον πλούσιο διάκοσμο στους τρούλους του, που κινδύνευε να εξαφανιστεί από τη φθορά του χρόνου. Οι εργασίες στερέωσης και ανάδειξης από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης, με ένα έργο χρηματοδοτούμενο από το Ταμείο ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας προϋπολογισμού 1,5 εκατ. ευρώ, φθάνουν στο τέλος, για να παραδώσουν στο κοινό όλους τους χώρους του, μερικοί από τους οποίους έμεναν κλειστοί σχεδόν μισό αιώνα. Ορατά στους σύγχρονους επισκέπτες ήταν έως σημερα μόνο ο χώρος υποδοχής και τα ανδρικά διαμερίσματα. Οι αίθουσες των γυναικών μετά τις αυθαίρετες μετατροπές της δεκαετίας του ’50, έκλεισαν από το 1968. Αποτέλεσμα ήταν να παραμείνει άγνωστη η πρώιμη φάση του λουτρού ακόμη και για τους ερευνητές, οι οποίοι κατά τη διάρκεια των εργασιών αποκατάστασης ανακάλυψαν την οκταγωνική μαρμάρινη δεξαμενή στον χλιαρό χώρο των γυναικών, που πιθανότατα λειτουργούσε ως σιντριβάνι.
«Το εμβληματικό μνημείο αναδεικνύει πλέον την ιστορία, την αρχιτεκτονική και τη λουτρική παράδοση της οθωμανικής περιόδου στη Θεσσαλονίκη», ανέφερε ο αρχαιολόγος – βυζαντινολόγος PhD, επίκουρος καθηγητής Βυζαντινής Αρχαιολογίας ΕΚΠΑ Κωνσταντίνος Θ. Ράπτης, παρουσιάζοντας την πορεία του Μπέη Χαμάμ μέσα στον χρόνο, καθώς και λεπτομέρειες από την ανάδειξή του, στο 38ο συνέδριο για το Αρχαιολογικό Εργο στη Μακεδονία και τη Θράκη.
Το μνημείο ιδρύθηκε το 1444 από τον σουλτάνο Μουράτ Β΄ λίγο μετά την οριστική κατάκτηση της πόλης από τους Οθωμανούς το 1430. Είναι ένα δίδυμο λουτρό, με χωριστά ανδρικά και γυναικεία διαμερίσματα που αναπτύσσονται παράλληλα και ανεξάρτητα, εξηγεί ο κ. Ράπτης. «Οι χώροι του οργανώνονται σύμφωνα με την παραδοσιακή διάταξη των οθωμανικών λουτρών: από τον ψυχρό χώρο (cameğan) με τα αποδυτήρια στον επάνω όροφο οι λουόμενοι περνούσαν στον χλιαρό χώρο (soğukluk) και στη συνέχεια στον θερμό χώρο (sıcaklik), στο κέντρο του οποίου βρισκόταν η μεγάλη μαρμάρινη πλάκα για μασάζ. Περιμετρικά αναπτύσσονταν ιδιαίτερα θερμά δωμάτια (halvet), ενώ στην ανατολική πλευρά του συγκροτήματος βρίσκονταν η δεξαμενή νερού και το σύστημα θέρμανσης με υπόκαυστα δάπεδα».
Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα κοσμικά μνημεία της οθωμανικής περιόδου στον ελλαδικό χώρο, το οποίο γίνεται ξανά επισκέψιμο.
Μετά την ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος, το Μπέη Χαμάμ συνέχισε να λειτουργεί ως δημόσιο λουτρό με την ονομασία «Λουτρά Παράδεισος». Εκλεισε το 1968 όταν πλέον το σύγχρονο δίκτυο ύδρευσης κάλυψε την πόλη με τρεχούμενο νερό. Εκτοτε το μνημείο περιήλθε στην Αρχαιολογική Υπηρεσία. Ο σεισμός του 1978 δεν άφησε αλώβητο το κτίριο, αναδεικνύοντας σημαντικά στατικά προβλήματα, κυρίως στους μεγάλους τρούλους. Τη δεκαετία του 1980 πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες εργασίες στερέωσης, με αποτέλεσμα να καταστεί επισκέψιμο μόνο το ανδρικό τμήμα και να χρησιμοποιείται για εκδηλώσεις και εκθέσεις μέχρι το 2021. Κατά τη διάρκεια της αποκατάστασης, ανέφερε ο κ. Ράπτης, απομακρύνθηκαν αυθαίρετες κατασκευές του 20ού αιώνα, αποκαταστάθηκαν η τοιχοποιία και η θολωτή ανωδομή του με συμβατά υλικά και παραδοσιακά κονιάματα, στερεώθηκαν οι τρούλοι και επισκευάστηκε η κεραμοσκεπής κάλυψή του. Ιδιαίτερες αναστηλωτικές εργασίες έγιναν στα γυναικεία διαμερίσματα, τα οποία είχαν υποστεί μεγαλύτερες φθορές από αυθαίρετες επεμβάσεις της δεκαετίας του 1950. Οι νεότερες κατασκευές απομακρύνθηκαν, με αποτέλεσμα να αποκαλύψουν τα στοιχεία της αρχικής οργάνωσης των χώρων, μεταξύ αυτών τα παλαιότερο δάπεδα, τα περιμετρικά έδρανα και την οκταγωνική μαρμάρινη δεξαμενή του.
Την παράσταση κλέβει ο ζωγραφικός διάκοσμος, ο οποίος αποτελείται κυρίως από φυτικά μοτίβα σχεδιασμένα με την τεχνική της ξηρογραφίας. Στον τρούλο του ψυχρού χώρου του ανδρικού τμήματος αφαιρέθηκε παλαιός υφασμάτινος οπλισμός από επεμβάσεις μετά τον σεισμό του 1978, αποκαλύπτοντας τον πλούσιο φυτικό διάκοσμο. Ελαμψαν μετά τη συντήρησή τους τα μαρμάρινα δάπεδα, τα έδρανα με λεκάνες, η ομφαλική πλάκα του θερμού χώρου και άλλα αρχιτεκτονικά μέλη.
Νέοι χώροι για το κοινό
Για πρώτη φορά θα γίνει επισκέψιμος ο χώρος μεταξύ των δύο διαμερισμάτων που προοριζόταν αποκλειστικά για τους λουτράρηδες. Λειτουργούσε πιθανώς ως πλυσταριό για το πλύσιμο των λινών υφασμάτων που χρησιμοποιούνταν για κάλυψη των απόκρυφων σημείων του σώματος κατά τη διαδικασία της λούσης στους κοινόχρηστους χώρους των λουτρών. Στην αίθουσα αυτή διατηρείται και η ξύλινη κοχλιωτή σκάλα που οδηγούσε από τον χώρο του πλυσταριού – στο δώμα μεταξύ των τρούλων του μνημείου, όπου πιθανά άπλωναν τα ιμάτια για να στεγνώσουν στον ήλιο. Στο εξωτερικό του μνημείου αναδείχθηκε ο σταλακτιτικός διάκοσμος της εισόδου, ενώ αποκαταστάθηκαν οι τρούλοι του θερμού χώρου των ανδρικών διαμερισμάτων, οι οποίοι είχαν αλλοιωθεί από μεταγενέστερες επεμβάσεις.
Η πλήρης αποκατάσταση του κτιρίου, με τον αρχιτεκτονικό φωτισμό, θα φωτίσει στην πλατεία Αριστοτέλους το πιο στο εμβληματικό μνημείο της οθωμανικής ιστορίας. Τα λουτρά «Παράδεισος», επισημαίνει ο κ. Ράπτης, «αποτελούσαν και αποτελούν σημαντικό τοπόσημο που συνδέει το παρελθόν με τη σύγχρονη πολιτιστική ζωή της Θεσσαλονίκης». Η αποκατάσταση πραγματοποιήθηκε από διεπιστημονική ομάδα (αρχαιολόγοι, αρχιτέκτονες, συντηρητές) της ΕΦΑΠΟΘ στην οποία συμμετείχαν οι Κωνταντίνος Θ. Ράπτης, Ελευθερία Φαντίδου, Μαρία Κυρανούδη, Νικόλαος Καραγιάννης και Αγαθή Γιακζίδου.
