Η Ελίζαμπεθ Ρασμούσεν γύριζε για χρόνια το ντοκιμαντέρ «Είμαστε αστρόσκονη» όταν διαγνώστηκε με επιθετικό καρκίνο. Πώς αντέδρασε; Ενέταξε την προσωπική δοκιμασία της στην αφήγηση της ταινίας, η οποία έχει ως θέμα έναν απίθανο τύπο, τον Γιον Λάρσεν, ερασιτέχνη γεωλόγο, ζωγράφο και τζάζμαν, που γυρίζει τον κόσμο με την μπάντα του, έχοντας στο παρελθόν συνεργαστεί με μεγαθήρια όπως ο Τσετ Μπέικερ.
Η Ελίζαμπεθ προσέγγισε όμως τον Γιον για κάτι εντελώς διαφορετικό: επειδή συλλέγει μικρομετεωρίτες, απομεινάρια διαστημικών πετρωμάτων που φτάνουν στην επιφάνεια της Γης ως μικροσκοπικές κουκκίδες σκόνης.
Η Ελίζαμπεθ, μια επίσης απίθανη γυναίκα από τον Αρκτικό Κύκλο, με καταγωγή από τη φυλή Σάμι, βάλθηκε να κινηματογραφεί τον Γιον καθώς έψαχνε για μικρομετεωρίτες σε στέγες σπιτιών και υδρορροές, εκεί όπου όλοι οι επιστήμονες του έλεγαν να μην ψάχνει. «Σε κατοικημένες περιοχές δεν υπάρχει περίπτωση να βρει κάτι, μόνο σε παγετώνες», παρατηρεί ένας ειδικός.
Τα γυρίσματα κράτησαν δέκα χρόνια. Oμως, παραλίγο να μην ολοκληρωθούν ποτέ εξαιτίας της νόσου της Ελίζαμπεθ. «Είπα στον Γιον και στους άλλους συνεργάτες να συνεχίσουν μόνοι τους. Oτι ήταν μια πολύ ωραία ιστορία για να πεθάνει μαζί μου», μου λέει η Ελίζαμπεθ μέσω zoom.
Τι της είπε ο Γιον και οι υπόλοιποι; «Oχι, εσύ θα τελειώσεις την ταινία. Θα σε περιμένουμε. Ηταν πολύ συγκινητικό».
Στο τέλος της ταινίας, η Ελίζαμπεθ θριαμβεύει – θριαμβεύει ωστόσο και ο Γιον: η επιστημονική κοινότητα παραδέχεται ότι έσφαλε και ότι ένας ερασιτέχνης επιστήμονας («αλλά με καθαρά επιστημονικό τρόπο σκέψης από παιδί», όπως μου λέει), είχε δίκιο.
«Oταν ξεκίνησα τα γυρίσματα», σημειώνει η Ελίζαμπεθ, η φιγούρα της οποίας παραπέμπει σε μια πολύ όμορφη Εσκιμώα, «έλεγα πως αυτή θα είναι μια ταινία για τον Γιον και τις επιστημονικές ανακαλύψεις του. Αλλά στην πορεία ήρθα αντιμέτωπη με τη δική μου θνητότητα. Το πρότζεκτ έλαβε άλλη διάσταση καθώς η γνώση που είχα πάρει από τον Γιον ότι είμαστε όλοι αστρόσκονη μου προσέφερε τεράστια παρηγοριά. Πήγαινα κι έβρισκα πιθανούς παραγωγούς κι επέστρεφα στο νοσοκομείο για τις ακτινοβολίες».
Η Ελίζαμπεθ είχε πάντοτε μανία με τον έναστρο ουρανό. Σήμερα διευθύνει την ομάδα παραγωγής Wonderline, ενώ το σκηνοθετικό ντεμπούτο της ήταν το βραβευμένο ντοκιμαντέρ «The Heart of Bruno Wizzard», που προβλήθηκε και στο Netflix.
Oταν ξεκίνησα τα γυρίσματα έλεγα πως αυτή θα είναι μια ταινία για τον Γιον και τις επιστημονικές ανακαλύψεις του. Αλλά στην πορεία ήρθα αντιμέτωπη με τη δική μου θνητότητα. Η γνώση ότι είμαστε όλοι αστρόσκονη μου προσέφερε τεράστια παρηγοριά. -Ελίζαμπεθ Ρασμούσεν
Μια μέρα η Ελίζαμπεθ άκουσε τον Γιον να μιλάει στο ραδιόφωνο. «Μόλις είχα επιστρέψει στο Τρόμσο (της Νορβηγίας) από το Λονδίνο. Ακούω ξαφνικά αυτόν τον τύπο στο ραδιόφωνο να λέει ότι ψάχνει για αστρόσκονη στις στέγες των σπιτιών κι ένιωσα σαν παιδί ξανά. Είπα πως πρέπει να τον συναντήσω. Και το έκανα. Κατάλαβα από την αρχή ότι αυτή θα ήταν η επόμενη ταινία μου».
Η ταινία αρχίζει με παιδικές αναμνήσεις (στιγμιότυπα με super 8 από την παιδική ηλικία της Ελίζαμπεθ, η οποία μιλάει σε voice over για την ισόβια σαγήνη της με τα άστρα) για να περάσει γρήγορα στον Γιον: στη βεράντα του σπιτιού του, σε μια ηλιόλουστη Νορβηγία, παίρνει το πρωινό του: μπολ με γάλα και φράουλες (το ίδιο πρωινό που τρώνε οι ήρωες του Μπέργκμαν το 1955 στην «Εβδομη σφραγίδα»!) όταν διακρίνει έναν κόκκο σκόνης πάνω στο τραπέζι να λαμπυρίζει.
«Με το που τον έπιασα κατάλαβα ότι ήταν μια μικροσκοπική πέτρα», μου λέει. Μου μιλάει από ένα εικονίδιο πλάι σε εκείνο της Ελίζαμπεθ. «Σε όλη μου τη ζωή ήμουν συλλέκτης πετρωμάτων, οπότε έχω μια εξοικείωση με τη σύστασή τους. Ετσι άρχισαν όλα: με αυτοσχέδια όργανα μάζευα σκόνη από παντού και την εξέταζα στο μικροσκόπιό μου. Η σύσταση των μετεωριτών διαφέρει από τις πέτρες πάνω στη Γη, αλλά μου πήρε κάπου 20 τόνους σκόνης μέχρι να βρω τον πρώτο μικρομετεωρίτη και επτά χρόνια για να πείσω τους επιστήμονες ότι ορισμένοι από αυτούς τους κόκκους σκόνης που υπάρχουν παντού έχουν έρθει όντως από το Διάστημα. Γενικά, κάπου 100 τόνοι κοσμικής σκόνης πέφτουν στη Γη κάθε μέρα από το Διάστημα. Οταν μπαίνουν στην ατμόσφαιρα της Γης μεταμορφώνονται: πυρακτώνονται και μετά παγώνουν και αποκτούν αυτή την υπέροχη κρυσταλλική μορφή».
Μια απολαυστική σκηνή στην ταινία είναι όταν ο Γιον προσκαλείται στη NASA, στο Χιούστον. Ζητάει να ερευνήσει μια μεγάλη ταράτσα και εντοπίζει πέντε μικρομετεωρίτες. Ενας από τους υπευθύνους της NASA σχολιάζει: «Στείλαμε μια διαστημοσυσκευή 120 εκατ. δολαρίων στο Διάστημα για να συλλέξει πετρώματα από έναν αστεροειδή και να τα φέρει πίσω στη Γη. Κι ένας ερασιτέχνης με εργαλεία των 20 δολαρίων βρήκε πέντε μικρομετεωρίτες στην ταράτσα μας».
Η μελέτη των μικρομετεωριτών προσφέρει πολλά στη γνώση για την προέλευση της Γης, αλλά και του ηλιακού μας συστήματος. Ο μετρ των μικρομετεωριτών, δρ Ντον Μπράουνλι (ίνδαλμα του Γιον), λέει στην ταινία ότι «τα άτομα των σωμάτων μας ήρθαν σε αυτόν τον πλανήτη μέσα από αστεροειδείς και κομήτες».
«Ολο αυτό που συνέβη, με την Ελίζαμπεθ και την ταινία», τονίζει ο Γιον, «μπορεί κάποιος να το πει μεταφυσικό, αλλά εγώ θα το έλεγα επιστημονικό. Η ταινία της Ελίζαμπεθ είναι σημαντική διότι ενθαρρύνει την περιέργεια. Η περιέργεια είναι ζωτικής σημασίας για όλους μας. Είναι κάτι βαθιά ανθρώπινο και πάει κόντρα σε κάθε θεολογικό δόγμα. Μπορεί να φαίνεται παράξενο που ένας καλλιτέχνης κατάφερε να λύσει έναν επιστημονικό γρίφο αλλά η εξήγηση είναι απλή: προέρχομαι από διαφορετικό υπόβαθρο και είμαι πιο ανοιχτός στα πράγματα. Οπως έλεγε ο Αϊνστάιν, μην προσπαθείτε να λύσετε ένα πρόβλημα με την ίδια νοοτροπία που δημιούργησε το πρόβλημα».
Ο Γιον περιμένει με ανυπομονησία τη μελέτη κόκκων σκόνης από τον πλανήτη Αρη. «Ο Αρης έχει συγκεντρώσει κοσμική σκόνη ηλικίας 4 δισεκατομμυρίων χρόνων, τελείως διαφορετική από τους μικρομετεωρίτες που βρίσκουμε στη Γη. Μπορεί να είναι ακόμα και διαστρικά σωματίδια ή από τους δορυφόρους του Δία. Μας περιμένουν ανακαλύψεις».
Καθώς διαβάζετε αυτές τις γραμμές, νέφη αερίων στο σύμπαν φτάνουν σε μια βαρυτική κατάρρευση και σχηματίζουν νέα άστρα. Το σύμπαν είναι ένα απέραντο βρεφοκομείο αστέρων. «Κάποια μέρα, στο πολύ μακρινό μέλλον», επισημαίνει ο Γιον, «ο Ηλιος μας θα διασταλεί καταστρέφοντας τη Γη. Θα επιστρέψουμε έτσι στην αστρόσκονη. Ο Ηλιος μας είναι ήδη αστέρι τρίτης γενιάς. Οταν εκραγεί, θα αφήσει πίσω υπολείμματα που θα δημιουργήσουν αστέρια τέταρτης γενιάς, μια νέα γενιά κοσμικής σκόνης. Μιλώ τώρα ως άθεος: η Αγία Γραφή έχει απόλυτο δίκιο. Ερχόμαστε από τη σκόνη και στη σκόνη θα επιστρέψουμε».
Μερικές από τις πιο τρυφερές και συγκινητικές στιγμές στην ταινία είναι οι συζητήσεις του Γιον με την ηλικιωμένη μητέρα του, τη Σόνια Λάρσεν: «Πάντοτε», του λέει, «ασχολιόσουν με τις πέτρες. Αλλά τώρα, με τη σκόνη;». Και τον αγκαλιάζει. Η Σόνια δεν πρόλαβε να δει ολοκληρωμένη την ταινία. Εγινε αστρόσκονη το 2025.
Ο Ηλιος μας είναι ήδη αστέρι τρίτης γενιάς. Οταν εκραγεί, θα αφήσει πίσω υπολείμματα που θα δημιουργήσουν αστέρια τέταρτης γενιάς. Μιλώ τώρα ως άθεος: η Αγία Γραφή έχει απόλυτο δίκιο. Ερχόμαστε από τη σκόνη και στη σκόνη
θα επιστρέψουμε. -Γιον Λάρσεν
Σήμερα ο Γιον έχει αποσυρθεί από τη μουσική έπειτα από 42 ολόκληρα χρόνια «στον δρόμο». «Ηταν κουραστικές οι περιοδείες, αλλά ήταν και μια ανταμοιβή να βρίσκομαι με όλο αυτόν τον κόσμο και να του παίζω μουσική».
«Αστεροειδής Γιον Λάρσεν»
Τον Ιανουάριο του 2025 ο Γιον τιμήθηκε από τη Διεθνή Αστρονομική Ενωση: ένας μικρός πλανήτης ονομάστηκε Αστεροειδής 63788 Γιον Λάρσεν. Τον Ιούνιο του 2025, η Τουρκάλα βιοφυσικός Ιρέπ Γκιέζεν ανακάλυψε φωσφολιπιδικές νανομεμβράνες σε ένα μικρομετεωρίτη του Γιον, αποδεικνύοντας έτσι ότι αυτοί οι κόκκοι αστρόσκονης ήταν κομβικής σημασίας για τη δημιουργία του πρώτου κυττάρου πάνω στη Γη.
Επιστρέφω στην εξαιρετική ταινία της Ελίζαμπεθ και στις σκηνές όπου ο Γιον παίζει τζαζ στο στυλ του Τζάνγκο Ράινχαρντ. «Το 2013 πήρα μέρος στο Τζαζ Φεστιβάλ της Καρδαμύλης», μου έγραψε με μέιλ αφού μιλήσαμε στο zoom, προσθέτοντας: «Τότε ανακάλυψα τον πρώτο ελληνικό μικρομετεωρίτη στα Χανιά της Κρήτης, στη στέγη του σπιτιού της αδελφής μου. Η αστρόσκονη είναι παντού»!
*Το ντοκιμαντέρ «Είμαστε αστρόσκονη» θα κάνει παγκόσμια πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ της Θεσσαλονίκης στις 9 Μαρτίου, παρουσία των συντελεστών. Στις 10/3, ελάχιστοι τυχεροί θεατές θα έχουν την ευκαιρία να συμμετάσχουν σε σαφάρι μικρομετεωριτών μαζί με τον πρωταγωνιστή της ταινίας.
