Ποιος ήταν o Πάβελ Χάας; Ηταν ένας σπουδαίος Τσέχος συνθέτης, που χάθηκε πρόωρα. Γεννημένος το 1899, πέθανε στα 45 του μόλις χρόνια, το 1944. Και όχι ήρεμα. Αντιθέτως: τον ρούφηξε ο εφιάλτης της Ιστορίας.
Ο κύριος Γκρι σκαλίζει κάτι παλιό σήμερα, που όμως κυκλοφορεί ακόμα. Τα πλήρη Κουαρτέτα εγχόρδων του Χάας, που ηχογράφησε το Κουαρτέτο Κότσιαν (Kocian Quartet) για τη δισκογραφική Praga Digitals το μακρινό πια 1999. Ιστορική ερμηνεία, ιστορική ηχογράφηση σπάνιων, ξεχασμένων έργων γραμμένων από έναν άνθρωπο που θα του άξιζε να μνημονεύεται πολύ περισσότερο. Και όχι μόνο για το τραγικό του τέλος.
Ο Χάας ήταν έγκλειστος από τους ναζί στο στρατόπεδο Τερεζίενσταντ. Υποτίθεται πως ήταν ένα «υπόδειγμα στρατοπέδου» για τους πιο επιφανείς Εβραίους. Εκεί μέσα, τον Απρίλιο του ’44, ο μαέστρος Κάρελ Ανσερλ διηύθυνε την «Ωδή στη χαρά» του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν.
Ο Χάας: εσωστρεφής, ευγενικός, μαθητής του μεγάλου Λέος Γιάνατσεκ, βρίσκεται μέσα σε ένα Τερεζίν που λαμποκοπούσε ενόψει επίσκεψης του Ερυθρού Σταυρού. Τότε γυρίστηκε το προπαγανδιστικό ντοκιμαντέρ των ναζί: σε μια σκηνή, βλέπουμε τον ίδιο τον Χάας να υποκλίνεται έπειτα από μια ερμηνεία της «Σπουδής για Εγχορδα». Ολοι χαμογελούν. Ενα αφόρητο χαμόγελο…
Το ντοκιμαντέρ-προπαγάνδα ολοκληρώνεται, οι κάμερες σκεπάζονται και πακετάρονται. Το κινηματογραφικό συνεργείο αναχωρεί.
Επόμενο βήμα: δεκαοκτώ χιλιάδες άνθρωποι φορτώνονται στα τρένα. Στις 16 Οκτωβρίου του 1944, αναχωρούν για το Αουσβιτς. Στο φορτίο τους συμπεριλαμβάνονται μουσικοί όπως ο Γκίντεον Κλάιν, ο Βίκτορ Ούλμαν, ο Χανς Κράσα, ο Ανσερλ, ένα σωρό μέλη της παιδικής χορωδίας και, βέβαια, ο Πάβελ Χάας.
Μονάχα ο Κλάιν γλίτωσε. Ο Γιόζεφ Μένγκελε, που εκείνη τη μέρα ήταν υπεύθυνος της σελεξιόν, του ένευσε να βηματίσει προς τη λεγόμενη καλή πλευρά. Προς τη ζωή.
Ο έρημος ο Πάβελ Χάας. Την κρίσιμη στιγμή άρχισε να βήχει. Ο Μένγκελε τον άκουσε. Εστειλε τον Ανσερλ, ο οποίος στεκόταν πλάι στον Χάας, προς την καλή πλευρά. Ο Ανσερλ πίστευε πως αν ο Χάας δεν έβηχε, ο Μένγκελε θα έστελνε αυτόν προς τον θάνατο.
Ο Μίλαν Κούντερα είχε λάβει μαθήματα μουσικής όταν ήταν δεκατριών ετών από τον Χάας, ο οποίος ήταν φίλος του πατέρα του και όλοι μαζί ανήκαν στον κύκλο του Γιάνατσεκ.
Στις «Προδομένες διαθήκες» ο Κούντερα μνημονεύει τον «Εβραίο συνθέτη» χωρίς να τον κατονομάζει. Αναφέρει πως ήταν υποχρεωμένος να φοράει το κίτρινο αστέρι και ο πατέρας του, για να εκφράσει την αλληλεγγύη του, ζήτησε από τον φίλο του να διδάξει τον έφηβο γιο του μαθήματα μουσικής σύνθεσης.
Ο Κούντερα θυμάται τον Χάας, σε μία από τις τελευταίες τους μουσικές συνεδρίες, να του λέει: «Στον Μπετόβεν υπάρχουν πολλά εκπληκτικά αδύναμα περάσματα. Αλλά αυτά τα αδύναμα περάσματα δίνουν αξία στα δυνατά. Είναι σαν την πρασιά, που χωρίς αυτήν δεν θ’ απολαμβάναμε το ωραίο δέντρο που φυτρώνει πάνω της».
Ηταν ένα μικρό μάθημα τεχνικής, που στον νεαρό Κούντερα αποδείχθηκε αργότερα ευεργετικό. Το σχόλιο του κατοπινού μεγάλου μυθιστοριογράφου: «Πιο πολύτιμη όμως κι από την παρατήρηση αυτή καθαυτή μου είναι η εικόνα ενός ανθρώπου που, λίγο πριν από το αποτρόπαιο ταξίδι του, σκέφτεται, μεγαλόφωνα, μπροστά σ’ ένα παιδί, γύρω από το πρόβλημα της σύνθεσης του έργου τέχνης».
