Διαλέξεις, επιστημονικές μονογραφίες, δημοσιογραφικά άρθρα… Ο γραπτός και ο προφορικός λόγος έχουν την τιμητική τους στο ζήτημα της επανένωσης των Γλυπτών του Παρθενώνα. Να όμως που στον αγώνα –ή στην αντικειμενική του κάλυψη– μπαίνει εσχάτως και η κινούμενη εικόνα και, ειδικότερα, το ντοκιμαντέρ, κινηματογραφικό ή τηλεοπτικό. Εντοπίσαμε τέσσερα που ολοκληρώθηκαν πρόσφατα και άλλα τόσα που ολοκληρώνονται το επόμενο διάστημα. Τι νέο φέρνει η οπτικοακουστική τους γλώσσα στη συζήτηση; Μπορούν να την επηρεάσουν, με δεδομένη και μια κάποια απαισιοδοξία που μοιάζει να ρίχνει τη σκιά της στην προοπτική της επανένωσης των Γλυπτών;
«Η πρόκληση ήταν να αποφύγουμε την απλοϊκή αντιπαράθεση “δεν είναι δικά σας – είναι δικά μας” και να παρουσιάσουμε για πρώτη φορά το ζήτημα στη σύγχρονή του διάσταση: ως τη σημαντικότερη υπόθεση διαχείρισης πολιτιστικής κληρονομιάς παγκοσμίως», λέει στην «Κ» η δημοσιογράφος Αννα Ποδάρα, η οποία επιμελείται το σενάριο του «Parthenon Reunited». Πρόκειται για μια σειρά τεσσάρων ωριαίων ντοκιμαντέρ, σε παραγωγή της Ελc Productions και σκηνοθεσία του Γιάννη Βάκρινου, που ολοκληρώνεται σε δύο μήνες και θα συνοδευτεί από μια ταινία μεγάλου μήκους. «Στόχος μας είναι», συνεχίζει η Αννα Ποδάρα, «να καταλάβει το ελληνικό και το διεθνές κοινό ότι η υπόθεση αυτή, που επανέρχεται στον δημόσιο διάλογο εδώ και 200 χρόνια, έχει εξελιχθεί σε μια διεκδίκηση-σύμβολο, όπου συγκρούονται τέσσερις διαστάσεις: νομική, πολιτιστική, ηθική και πολιτική. Για αυτό πάμε και ένα βήμα παρακάτω από τα ντοκιμαντέρ που έχουν κυκλοφορήσει έως τώρα και εξηγούμε αναλυτικά όλες τις πιθανές λύσεις».
Η ομάδα του «Parthenon Reunited» πραγματοποίησε, μεταξύ άλλων, γυρίσματα στο Λονδίνο και στην Ακρόπολη, ενώ στο ντοκιμαντέρ εμφανίζονται αρκετά πρόσωπα που συνδέονται με την υπόθεση των Γλυπτών, όπως ο καθηγητής Πολ Κάρτλετζ, ο βουλευτής Αντριου Τζορτζ, ο αρχαιολόγος Μάριο Τραμπούκο ντε λα Τορέτα, η αρχαιολόγος Ελενα Κόρκα και η νομικός Ειρήνη Σταματούδη. Οι δύο τελευταίες ανέλαβαν την επιστημονική επιμέλεια της σειράς. «Η λέξη-κλειδί εδώ είναι η επανένωση – “reunification”», λέει η κ. Ποδάρα και συνεχίζει: «Δεν μιλάμε για επιστροφή ενός μεμονωμένου αντικειμένου, αλλά για επανένωση ενός ενιαίου μνημείου που υπάρχει ακόμα. Η ουρά του αλόγου είναι εδώ, το σώμα του αλόγου είναι στο Λονδίνο. Ο ιππέας έχει το κεφάλι του στο Λονδίνο, το σώμα του είναι εδώ. Η έννοια της επανένωσης κάνει αυτή την υπόθεση μοναδική».
Μονταρισμένο και έτοιμο να προβληθεί τις επόμενες εβδομάδες είναι το τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ «A Great British Theft?», που δημιουργήθηκε από το CGTN Europe, το ευρωπαϊκό σκέλος του κινεζικού δικτύου China Global Television Network. Το ερωτηματικό στον τίτλο έχει σημασία, καθώς, όπως εξηγεί ο παρουσιαστής, Τζέιμι Οουεν, δεν πρόκειται για ένα εγχείρημα υποστηρικτικό προς την ελληνική ή τη βρετανική πλευρά. «Είναι μια προσπάθεια», λέει ο δημοσιογράφος, «να αφηγηθούμε μια ιστορία διεκδίκησης της πολιτιστικής κληρονομιάς, η οποία δεν αφορά μόνο την Ελλάδα και τη Βρετανία, αλλά και την Ινδία, τις αφρικανικές χώρες, καθώς και τα γαλλικά, τα ιταλικά, τα αμερικανικά μουσεία και έχει να κάνει με το ερώτημα σε ποιον ανήκουν τα εκθέματά τους, από πού προέρχονται και αν αποκτήθηκαν νόμιμα».
Η συμμετοχή των αρμόδιων ελληνικών αρχών στο ντοκιμαντέρ (π.χ. του διευθυντή του Μουσείου Ακρόπολης, Νίκου Σταμπολίδη και της προϊσταμένης της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Αθηνών, Ελενας Κουντούρη) ήταν τέτοια, που ο Οουεν λέει ότι «δεν θα μπορούσα να έχω ζητήσει τίποτα περισσότερο». Ο ίδιος δεν θέλει να πάρει θέση στο όλο ζήτημα, δηλώνει ωστόσο εντυπωσιασμένος, αφενός με την ομορφιά του Μουσείου Ακρόπολης, το οποίο έχει καταρρίψει το παλιό βρετανικό επιχείρημα περί ακαταλληλότητας της Ελλάδας να προστατεύσει τα Γλυπτά και, αφετέρου, με την εξέλιξη της ίδιας της χώρας τα τελευταία σαράντα χρόνια. Η δουλειά του στο ντοκιμαντέρ του άνοιξε και άγνωστες σε εκείνον πτυχές της υπόθεσης: «Δεν γνώριζα την ιστορία της Λαίδης Ελγιν, η οποία ήταν ο “χρηματοδότης” του συζύγου της», λέει ο δημοσιογράφος. «Είναι συναρπαστικός χαρακτήρας από μόνη της. Θα έπρεπε να κάνουμε ένα ντοκιμαντέρ ειδικά για εκείνη».
Οι επιστολές
Τον πρόλαβε βέβαια η Μιμή Ντενίση. Το δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ που ετοιμάζει η ηθοποιός και συγγραφέας, με τίτλο «Η γυναίκα πίσω από τον Ελγιν», θα παρουσιαστεί στην Ελλάδα τον Απρίλιο και είναι βασισμένο στην αλληλογραφία της Μέρι Νίσμπετ με τον σύζυγό της, Λόρδο Ελγιν και με τη μητέρα της. «Αν με στενοχωρούσε μία φορά το θέμα των Γλυπτών, διαβάζοντας αυτές τις επιστολές ένιωσα πλέον και αγανάκτηση, γιατί οι Ελγιν μιλάνε για τα Γλυπτά λες και πρόκειται για μικροαντικείμενα που τους ανήκουν», λέει στην «Κ» η κ. Ντενίση, η οποία είχε και τη συνδρομή της Ελενας Κόρκα, που έχει μελετήσει εις βάθος τις επιστολές των Ελγιν. Η ταινία περιλαμβάνει επίσης συνεντεύξεις με τον Στίβεν Φράι, τον Λόρδο Σάιμον Γούλεϊ, τη Βικτόρια Χίσλοπ, τον Κέβιν Φέδερστοουν, τη Ζεϊνέπ Μποζ, τον Νίκο Σταμπολίδη κ.ά.
«Ο αυξανόμενος αριθμός ταινιών για τα Γλυπτά του Παρθενώνα φανερώνει το ενδιαφέρον του κοινού στην Ελλάδα και στο εξωτερικό για την πολιτιστική κληρονομιά της ανθρωπότητας και ιδιαίτερα για την ουσιαστική γνώση της λεηλασίας και βάρβαρης απομάκρυνσης των Γλυπτών από το σώμα του Παρθενώνα, του κορυφαίου μνημείου του παγκόσμιου πολιτισμού, αυτό που χαρακτηρίζω ως την ουσιαστική ακτινοβολία της αιωνιότητας», εκτιμά ο κ. Σταμπολίδης. Τι του έκανε άραγε εντύπωση στις οπτικοακουστικές προσεγγίσεις του ζητήματος των Γλυπτών; «Σε μια διάλεξη, μια στρογγυλή τράπεζα, μια ημερίδα, ένα συνέδριο, ένα βιβλίο κ.λπ., όσο δυνατά και αν είναι τα επιχειρήματα που ανταλλάσσονται από τους συγγραφείς και τους μετέχοντες, το ευρύ κοινό συνήθως τα λησμονεί μετά από λίγο καιρό», αποκρίνεται ο κ. Σταμπολίδης. «Σε ένα ιστορικό φιλμ με εικόνα της εποχής, με μουσική και ήχο, η καταγραφή στη μνήμη του κοινού είναι πιο ουσιαστική και η παρεμβολή της σύγχρονης τεκμηρίωσης λειτουργεί δυναμικά, ώστε να παραμένει στη μνήμη για μεγάλο χρονικό διάστημα», προσθέτει.
Ο αυξανόμενος αριθμός ταινιών για τα Γλυπτά του Παρθενώνα φανερώνει το ενδιαφέρον του κοινού στην Ελλάδα και στο εξωτερικό για την ουσιαστική γνώση της λεηλασίας και βάρβαρης απομάκρυνσης των Γλυπτών από το σώμα του Παρθενώνα. -Νίκος Σταμπολίδης, Διευθυντής του Μουσείου της Ακρόπολης
Ενα ακόμα ντοκιμαντέρ για τα Γλυπτά (και άλλες υποθέσεις διεκδίκησης πολιτιστικών αγαθών) ετοιμάζει ο Δανός σκηνοθέτης Νιλς Μπόρχερτ Χολμ. Υπάρχουν όμως και τα ντοκιμαντέρ που ολοκληρώθηκαν και προβλήθηκαν πρόσφατα και συνεχίζουν το ταξίδι τους. Οπως το «Marbles» του Βρετανού σκηνοθέτη Ντέιβιντ Γουίλκινσον («Κ», 18.6.25), το οποίο έκανε πρεμιέρα τον Οκτώβριο στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ της Σκωτίας και αναμένεται σύντομα να προβληθεί στην Ελλάδα, αλλά και το «From Cambridge with Love» («Κ», 15.8.24), του Βρετανού δημοσιογράφου και συγγραφέα Μπρους Κλαρκ, το οποίο πρόκειται να «εμπλουτιστεί» με επιπλέον συνεντεύξεις. Με το ζήτημα ασχολήθηκε επίσης ο Χριστόφορος Χαντζιάρας, που φοιτά στο MetFilm School του Λονδίνου και ο οποίος, μαζί με συμφοιτητές του από διάφορες χώρες, γύρισε ένα μίνι ντοκιμαντέρ για τα Γλυπτά.
Ενδιαφέρον έχει η εμπειρία του Αυστραλού δημοσιογράφου Μαρκ Φένελ, ο οποίος το 2023 αφιέρωσε ένα επεισόδιο της σειράς «Stuff the British Stole» στα Γλυπτά. «Aυτό που συνεχίζει να με εκπλήσσει είναι τα έντονα συναισθήματα που προκαλεί το ζήτημα των Γλυπτών στην ελληνική διασπορά», λέει ο Μαρκ Φένελ. Πιστεύει άραγε ότι ένα ντοκιμαντέρ μπορεί να επηρεάσει την υπόθεση της επανένωσης; «Τα ντοκιμαντέρ δεν επηρεάζουν την πολιτική από τη μια μέρα στην άλλη, αλλά διαμορφώνουν το συναισθηματικό κλίμα στο οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις. Με την πάροδο του χρόνου, μια αλλαγή οπτικής γωνίας ίσως αποδειχθεί πιο καθοριστική από ένα μεμονωμένο επιχείρημα», απαντά.
Τα ντοκιμαντέρ δεν επηρεάζουν την πολιτική από τη μια μέρα στην άλλη, αλλά διαμορφώνουν το συναισθηματικό κλίμα. Με την πάροδο του χρόνου, μια αλλαγή οπτικής γωνίας ίσως αποδειχθεί πιο καθοριστική από ένα μεμονωμένο επιχείρημα. -Μαρκ Φένελ, Παρουσιαστής
«Εξάρσεις και βαθύνσεις»
Τις ίδιες λέξεις χρησιμοποιεί και η Αννα Ποδάρα: «Ενα ντοκιμαντέρ δεν αλλάζει μόνο του ένα νόμο. Μπορεί όμως να αλλάξει το κλίμα μέσα στο οποίο αλλάζουν οι νόμοι και παίρνονται οι αποφάσεις», λέει. Ο Νίκος Σταμπολίδης τονίζει ότι στο θέμα των Γλυπτών δεν υπάρχει ύφεση, αλλά «εξάρσεις και βαθύνσεις», ενώ ως τεκμήριο της μετατόπισης της κοινής γνώμης αναφέρει και τα υψηλά ποσοστά υπέρ της επανένωσης που καταγράφονται εσχάτως στις βρετανικές δημοσκοπήσεις. Η Μιμή Ντενίση πιστεύει ότι «όλα βάζουν ένα πετραδάκι στον αγώνα». Και ο Τζέιμι Οουεν λέει το εξής απλό: «Τα ντοκιμαντέρ ενημερώνουν τους ανθρώπους για πράγματα που μέχρι πρότινος δεν γνώριζαν. Εξαρτάται λοιπόν από το κάθε άτομο ξεχωριστά να κρίνει τι θα έπρεπε να συμβεί».
