Το 1962 ένας από τους επιδραστικότερους φιλοσόφους του 20ού αιώνα, ο Μάρτιν Χάιντεγκερ, επισκέφθηκε την Ελλάδα, νοσταλγός και ανιχνευτής σημείων και επιβιωμάτων της αρχέγονης, όπως την θεωρούσε, ολιστικής οντολογικής καταστασιακότητας. Επισκέφθηκε και τους Δελφούς, από τα λίγα μέρη, όπως επισημαίνει, όπου διαισθάνθηκε την εμμενή παρουσία της αρχέγονης ελληνικής αλήθειας που αναζητούσε. Αν και ως προς τις πολιτικές του επιλογές, κυρίως τη δεκαετία του 1930, ο Χάιντεγκερ βρέθηκε στο πλευρό της βαρβαρότητας, κάποιες του σκέψεις και ρήσεις συνεχίζουν να είναι καίριες, όπως άλλωστε μαρτυρεί το γεγονός ότι κανείς στοχαστής μετά απ’ αυτόν δεν τις αγνοεί. Στην αφήγηση της περιήγησής του στους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας το 1962, επισημαίνει: «Πάνω από την ιστοριογραφία στέκεται η ιστορία. Στην ιστορία κυριαρχεί το πεπρωμένο».
Η Ελένη Αρβελέρ, ως ιστορικός του Βυζαντίου, κατέκτησε κάτι που εξαιρετικά σπάνια επιτυγχάνουν οι μελετητές: πέρα από την «Historie» του Χάιντεγκερ, είναι από τους ελάχιστους ιστορικούς στον συγκεκριμένο χώρο που διέγνωσε και ερμήνευσε το «πεπρωμένο», το Geschick των περιόδων με τις οποίες ασχολήθηκε ως ερευνήτρια. Το καταδεικνύουν αυτό τόσο οι εμβριθείς επιστημονικές της πραγματείες, των δεκαετιών κυρίως 1960 και 1970, όσο και οι λιγότερο εξειδικευμένες αναλύσεις της, πρωτίστως «Η πολιτική ιδεολογία του Βυζαντίου». Ακόμη και σήμερα, τριάντα χρόνια μετά την πρώτη μου ανάγνωση του συγκεκριμένου βιβλίου, όταν το διδάσκω στους δικούς μου πια φοιτητές στο Χάρβαρντ, διαπιστώνω ότι διατηρεί την ερμηνευτική του σφριγηλότητα ακμαιότατη. Γιατί; Διότι αφορά σε θεμελιώδεις πτυχές του «πεπρωμένου» του Βυζαντίου, όπως αυτό μπορεί να ανασυντεθεί, και σε αυτό που ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, με όρους πλατωνικούς προσαρμοσμένους στις δικές του αναλυτικές προτεραιότητες, θα όριζε ως την πραγματωθείσα «ιδέα» του Βυζαντίου. Αλλά αυτό που είναι ολωσδιόλου ιδιαίτερο και σπανιότατο στην περίπτωση της Ελένης Αρβελέρ είναι ότι και η ίδια, ούσα όχι μόνο ιστορικός αλλά και μια πολυσχιδής προσωπικότητα των γραμμάτων, συνέβαλε πολύπλευρα στη διαμόρφωση στοιχείων του πεπρωμένου μιας ολόκληρης ιστορίας: της σύγχρονης γαλλικής αλλά και της μεταπολιτευτικής ελληνικής, με τη σκέψη της και με τις θέσεις από τις οποίες υπηρέτησε το κοινό καλό.
Τέτοια ήταν και η επίδραση της προεδρίας της στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών (Ε.Π.Κε.Δ.). Είναι τεράστια τιμή για το Ε.Π.Κε.Δ. που το υπηρέτησε ως πρόεδρός του για 29 χρόνια, μέχρι το 2022, η Αρβελέρ. Ο ρόλος της στη διαμόρφωση, ανάπτυξη και διεθνή προβολή του Ε.Π.Κε.Δ. ήταν καθοριστικός, αφήνοντας βαθιά σφραγίδα στη φυσιογνωμία και τις δράσεις του. Κυρίως η πρώτη της δεκαπενταετία υπήρξε εξαιρετικά γόνιμη. Kατά τη θητεία της και κυρίως μετά το 1995 αναπτύχθηκαν περαιτέρω οι Διεθνείς Συναντήσεις Αρχαίου Δράματος. Με πρωτοβουλία της ίδιας καθιερώθηκε (από το 2000 κ.ε.) η μονιμότερη συνεργασία του Κέντρου Δελφών με το Εθνικό Θέατρο. Επίσης πραγματοποιήθηκαν μεγάλες διεθνείς επιστημονικές και καλλιτεχνικές συναντήσεις, μεταξύ άλλων το Ετος Σωκράτη (2001), η διεθνής συνάντηση Απόλλων (2003), το Ετος Περικλέους (2005). Οργανώθηκαν σημαντικά διεθνή επιστημονικά συμπόσια, συχνά με δική της πρωτοβουλία, όπως «Από τον Διαφωτισμό στις Επαναστάσεις: Ο Ρήγας και ο κόσμος του» (1998), «Μαραθώνας: Η επόμενη ημέρα» (2010), «Το Βυζάντιο στην ιστορική συνέχεια» (2011), «Το Πανεπιστήμιο στην Ευρώπη: Από την Ακαδημία του Πλάτωνα στη Χάρτα της Μπολόνια» (2012). Στον τομέα των εικαστικών προγραμμάτων οργανώθηκαν εμβληματικές ομαδικές εκθέσεις όπως «Η κληρονομιά του Απόλλωνα», «Κίονες και πεσσοί», κ.λπ. Με δική της πρωτοβουλία οργανώθηκε στους Δελφούς η έκθεση «Α. Mayo: Ενας Ελληνας στο Παρίσι» (Αντώνης Μαλλιαράκης) το 2008 και χάρη σε ενέργειές της το Κέντρο απέκτησε το 2015 την πολύ αξιόλογη συλλογή 21 έργων του Mayo, δωρεά της Lucilla Mussini-Bombieri στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών. Είχε επίσης φροντίσει για την ένταξη του Κέντρου στο μεσογειακό πολιτιστικό πρόγραμμα Strabon, που είχε καθιερώσει το υπουργείο Πολιτισμού της Γαλλίας.
Χωρίς αμφιβολία, τα επιτεύγματα αυτά της Ελένης Αρβελέρ στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών χρωστούν πολλά στους αφοσιωμένους συνεργάτες της και συνεργάτιδές της σε αυτό, όλα τα χρόνια της θητείας της, πολλοί και πολλές από τους οποίους συνεχίζουν να το υπηρετούν μέχρι σήμερα. Ωστόσο, ας το παραδεχθούμε και ας θυμηθούμε, παραλλάσσοντάς τον, τον Θουκυδίδη, τον πρώτο ιστορικό που κατέγραψε τόσο διεισδυτικά το Geschick της δικής του εποχής: η δημιουργική «αρχή» της Ελένης Αρβελέρ υπήρξε ουσιαστικά μιας γυναικός αρχή.
Ο ρόλος της στη διαμόρφωση, ανάπτυξη και διεθνή προβολή του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου ήταν καθοριστικός.
Αποτελεί μεγάλη τιμή για εμένα που την διαδέχθηκα στην προεδρία του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών σε μια περίοδο γεμάτη ποικίλες προκλήσεις, αλλά και ελπίδες και προοπτικές για περαιτέρω ανάπτυξη των πρωτοβουλιών του διεθνούς εμβέλειας. Αλλά μεγαλύτερη ακόμη τιμή είναι που τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια αναπτύξαμε έναν στενό πνευματικό δεσμό και ουσιαστική φιλία. Από τα πιο συγκινητικά πράγματα που έχω βιώσει στη μέχρι τώρα πορεία μου ήταν όταν για πρώτη φορά με αποκάλεσε «γιο» της.
Η παρακαταθήκη της στην έρευνα και στον ελληνισμό θα συνεχίζουν να εμπνέουν ιστορικούς αλλά (και αυτό είναι το πιο σπουδαίο) τους Ελληνες εν γένει, για πολλές ακόμη γενεές – βεβαίως θα εμπνέουν και εμένα και όλους τους συνεργάτες μας στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, που στο μέτρο του δυνατού προσπαθούμε να τιμούμε και να φανούμε αντάξιοι της απαράμιλλης κληρονομιάς της: οι Βυζαντινοί χρησιμοποιούσαν μία από τις πιο εύγλωττες και ευφάνταστες, συμπυκνωμένες μεταφορές στην ελληνική γλώσσα για να χαρακτηρίσουν τέτοιες σχέσεις αμφίδρομης έγνοιας: «ἀντιπελάργωσις».
Καλό σου ταξίδι, αγαπημένη μου Κυρία Αρβελέρ.
*Ο κ. Παναγιώτης Ροϊλός είναι καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών, κάτοχος της έδρας «Γιώργος Σεφέρης» και καθηγητής Συγκριτικής Λογοτεχνίας στο Χάρβαρντ, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών.
