Θα μπορούσε να πει κάποιος ότι ο φασισμός και ο ναζισμός συνετρίβησαν από τη βρετανική σκέψη, τα αμερικανικά χρήματα και το σοβιετικό αίμα.
Πέρα από τις πολιτικές και οικονομικές επιδιώξεις της κάθε μιας από αυτές τις δυνάμεις και το μεταπολεμικό τοπίο επιρροών που διαμόρφωσαν, η εμπλοκή τους στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο αποτέλεσε τη γοητευτικότερη, συνθετική και πλέον συναρπαστική προσπάθεια του αγαθού, ενάντια στον όλεθρο και στην κτηνοποίηση του ανθρώπινου είδους.
Το βιβλίο του Ιαν Πίρι με τίτλο: «Η δράση της SOE στην Ελλάδα 1940-1942, η μυστική συνεργασία Ελλήνων και Βρετανών στην Κατοχή» (εκδόσεις Παπαδόπουλος) φέρνει στο φως ορισμένα άγνωστα στοιχεία για την πορεία του πολέμου και ιδιαίτερα για τη δράση των βρετανικών υπηρεσιών στην Ελλάδα, στα Βαλκάνια, στους Ελληνες στη Μέση Ανατολή στη διάρκεια του τελευταίου μεγάλου πολέμου.
Πρόκειται για την έκθεση του Ιαν Πίρι, Σκωτσέζου ταγματάρχη, επικεφαλής από την άνοιξη του 1940 του δικτύου της βρετανικής κατασκοπικής οργάνωσης Section D στην Αθήνα.
Η οργάνωση εξελίχθηκε σε SOE (Special Operations Executive – Υπηρεσία Ειδικών Επιχειρήσεων) και ο Πίρι ηγήθηκε του ελληνικού της τμήματος στο Κάιρο όπου κατέφυγαν η ελληνική κυβέρνηση και ο Ελληνας βασιλιάς, εξόριστοι πλέον μετά τη Μάχη της Κρήτης και την κατάληψή της από τους Γερμανούς.
Το βιβλίο περιλαμβάνει τη διαφωτιστική εισαγωγή της Κωνσταντίνας Μπότσιου και τις ουσιαστικές υποσημειώσεις τεκμηρίωσης και πληροφόρησης του Αλέξανδρου Καρατζά.
Στόχος της SOE ήταν η διαρκής αναστάτωση των κατεχομένων από τον Αξονα χωρών και η απόδειξη ότι οι λαοί δεν υποδουλώθηκαν. Το κυριότερο αυτών των βρετανικών υπηρεσιών ήταν οι απερίγραπτες συνάψεις και συνθέσεις που ήταν σε θέση να κάνει η σκέψη και το μυαλό των στελεχών τους. Σκέψεις, γινόμενο ενός πολλαπλασιασμού βασισμένου σε καλλιέργεια, μόρφωση, επαγγελματισμό εκτός στρατού και μια απέραντη εμπειρία αυτοκρατορίας η οποία δώρισε στους Βρετανούς τη γνώση του «άλλου».
Στόχος της SOE, η διαρκής αναστάτωση των κατεχομένων από τον Αξονα χωρών και η απόδειξη ότι οι λαοί δεν υποδουλώθηκαν.
Τους δώρισε επίσης την αντίληψη περί των λαών και των εθνών που κυβερνούσαν και απομυζούσαν τον πλούτο των εδαφών τους, γνώση και επιστημονική αντίληψη για σύνθεσή τους, τη νοοτροπία τους, ακόμη και για το θυμικό τους. Αυτή η καλολαδωμένη αποικιοκρατική μηχανή μπήκε στην υπηρεσία του αντιναζιστικού πολέμου, αποτελώντας και τελικά την τελευταία της τεράστια επιτυχία.
Επιστήμονες, δικηγόροι, μηχανικοί, επιχειρηματίες, μαθηματικοί, φυσικοί, αρχαιολόγοι, γλωσσομαθείς ταξιδευτές, ασφαλιστές, τραπεζίτες στελέχωσαν τη SOE με ζητούμενο το διώξιμο των Γερμανών και όχι την προετοιμασία του μεταπολεμικού πολιτικού τοπίου.
Η οργάνωση εργάστηκε στην Αθήνα –και όχι μόνον– ήδη προ της ιταλικής επίθεσης, από το καλοκαίρι του 1940. Οργάνωσε βενιζελικά στελέχη με βάση τον αντιγερμανισμό τους του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, αντιμετώπισε την υπόγεια γερμανική προπαγάνδα και με ορμητήριο τα Γιάννενα και την Καστοριά απέστελνε πράκτορες για δολιοφθορά στα μετόπισθεν της Αλβανίας.
Στην Αίγυπτο αναζητούσε με επιμονή τη συνύπαρξη βασιλικών και βενιζελικών στο εξόριστο κυβερνητικό σχήμα, επιμένοντας στην απομάκρυνση των μεταξικών στελεχών και καταγγέλλοντας διαρκώς την όποια ανοχή στην κυβέρνηση Τσολάκογλου. Υποστηρίζει με σαφήνεια και την ενίσχυση της εαμικής αντίστασης, αφού την κρίνει ως την πιο δυναμική στην προσπάθεια αποπομπής των κατακτητών. Παρέκαμπτε την εξόριστη κυβέρνηση Τσουδερού στον συντονισμό της αντίστασης, με συνέπεια την ανάκληση του Πίρι από το Κάιρο και την αλλαγή πλεύσης της SOE στα ελληνικά θέματα.
Η οργάνωση εργάστηκε στην Αθήνα –και όχι μόνον– ήδη προ της ιταλικής επίθεσης, από το καλοκαίρι του 1940.
Το βιβλίο, μια έκθεση από βρετανικά χέρια και πνεύμα, που 80 χρόνια μετά εξηγεί και ερμηνεύει την ελληνοβρετανική σχέση, πριν αυτή κυριαρχηθεί από τη μεταπολεμική προοπτική.
Η «Κ» προδημοσιεύει ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το κεφάλαιο 17 του βιβλίου για τη σύσταση αγγλοελληνικής επιτροπής στο Κάιρο το καλοκαίρι – φθινόπωρο του 1942, που κυκλοφορεί από αύριο Καθαρά Δευτέρα 23 Φεβρουαρίου.
*Ο κ. Τάσος Σακελλαρόπουλος είναι ιστορικός, υπεύθυνος του Ιστορικού Αρχείου του Μουσείου Μπενάκη.
ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ
«Μετά την είσοδο του Κανελλόπουλου στην κυβέρνηση στις 3 Μαΐου, επετράπη εκ νέου στο προσωπικό της SOE να έχει επαφές μαζί του και, ως εκ τούτου, μπορούσαν να συζητηθούν εκτενώς σχέδια για το μέλλον. Ακολουθεί μακροσκελές τηλεγράφημα της SOE Καΐρου προς το Λονδίνο με ημερομηνία 10 Μαΐου: «Ο Κανελλόπουλος επιβεβαιώνει ότι δύο είναι τα εναλλακτικά ενδεχόμενα ως προς το καθεστώς που κατά πάσα πιθανότητα θα εγκαθιδρυθεί στην Ελλάδα μετά τον πόλεμο:
(i) Είτε μια φιλελεύθερη δημοκρατία
(α) που θα προσβλέπει σε Βρετανία και ΗΠΑ για καθοδήγηση και αναζήτηση συμμαχιών,
(β) που θα αναγνωρίζει τις ξένες και τις ιδιωτικές επενδύσεις και
(γ) που θα είναι πρόθυμη να συμμετάσχει σε μια ανεξάρτητη βαλκανική ομοσπονδία.
(ii) Είτε μια δημοκρατία της άκρας Αριστεράς
(α) που θα προσβλέπει στη Ρωσία για καθοδήγηση και αναζήτηση συμμαχιών,
(β) που δεν θα αναγνωρίζει τις ξένες και τις ιδιωτικές επενδύσεις και
(γ) που μάλλον θα προτιμήσει να αποτελέσει μέρος μιας ευρύτερης ΕΣΣΔ.
Καθήκον μας είναι, λοιπόν, να επιχειρήσουμε να πείσουμε τους υποστηρικτές του δεύτερου καθεστώτος να ενστερνιστούν το πρώτο, δίχως ποτέ να ξεχνούμε ότι οι εν λόγω είναι, επί του παρόντος, οι καλύτερα οργανωμένοι και περισσότερο δραστήριοι αντιφασίστες, συνεπώς δεν πρέπει επ’ ουδενί να χάσουμε την υποστήριξή τους.
Το ΕΑΜ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο), το οποίο αποτελεί μετεξέλιξη του Λαϊκού Μετώπου, είναι άριστα οργανωμένο σε ό,τι αφορά τις δολιοφθορές και τον ανταρτοπόλεμο. Μια άλλη ενεργή ομάδα απαρτίζεται από τους περισσότερο ακραίους οπαδούς του Πλαστήρα. Ωστόσο, λόγω των ακραίων πολιτικών απόψεων αμφότερων των ομάδων, είναι εξαιρετικά αμφίβολο εάν έχουν την ικανότητα να υποκινήσουν μια πλήρους κλίμακας εξέγερση χωρίς την υποστήριξη της πιο συντηρητικής ομάδας του Γενικού Επιτελείου που περιγράφεται στο από 30ής Μαρτίου τηλεγράφημα του 333. Ο Κανελλόπουλος δηλώνει ότι η τελευταία ομάδα οργανώνει στελέχη του στρατού για μελλοντική εξέγερση, αλλά, μέχρι στιγμής, έχει λάβει ελάχιστα μέρος ‒εάν έχει λάβει‒ σε ενέργειες δολιοφθοράς και ανταρτοπόλεμου.
(…)
Καθώς βασικός μας στόχος είναι η ενότητα στο εσωτερικό της Ελλάδας, είναι ουσιαστικής σημασίας ο σχηματισμός μιας όσο το δυνατόν ισχυρότερης Συντονιστικής Επιτροπής που θα συνεργάζεται με τον Κανελλόπουλο και θα εκπροσωπεί, κατά προτίμηση, όλες τις ομάδες. Αυτός άλλωστε είναι ο κύριος σκοπός του ταξιδιού του Σφίγγα. Εάν η προτεινόμενη Συντονιστική Επιτροπή μπορέσει να γίνει αποδεκτή από όλες τις ομάδες και λάβει την κατάλληλη χρηματοδότηση, ελπίζουμε ότι ο Τσέλλος θα παράσχει εντέλει τον απαραίτητο σύνδεσμο για συνδυασμένες επιχειρήσεις από:
(i) στοιχεία τόσο αντιφασιστικά, που ο Μεταξάς δεν είχε τολμήσει να τα ανακαλέσει σε ενεργό υπηρεσία το 1940 και τα οποία, επομένως, με τη δική μας συνδρομή, έχουν ήδη ένα προβάδισμα ως προς την οργάνωση ανατρεπτικών δραστηριοτήτων σε σχέση με
(ii) τους βετεράνους του στρατού του 1940-41, δηλαδή αξιωματικούς που υπηρέτησαν σε μάχιμες μονάδες και που, παρότι δεν μας έχουν δοθεί πολλές ευκαιρίες επαφής μαζί τους, απέδειξαν την αξία τους στην πράξη. Σε ενδεχόμενη εξέγερση, η συνεργασία μαζί τους θα είναι ζωτικής σημασίας.
»Οι σχέσεις μας με την ομάδα (i) είναι άριστες, ενώ ο Κανελλόπουλος ασκεί επιρροή στην ομάδα (ii).
»Αντιλαμβάνεστε ότι θα χρειαστεί χρόνος για να συμφιλιωθούν αυτές οι δύο ομάδες, στο μεταξύ, όμως, η ομάδα (i) δεν πρέπει να αποκομίσει την εντύπωση ότι η άφιξη του Κανελλόπουλου ισοδυναμεί με διακοπή τής εκ μέρους μας οικονομικής υποστήριξης. Προτείνουμε, λοιπόν, να καλύψουμε εμείς τη συναλλαγή του Οδυσσέα (τα 20.000.000 δραχμές για τον Ζέρβα). Σκοπεύουμε επίσης να τους χρηματοδοτήσουμε με χρυσές λίρες από τις 10.000 που είναι καθ’ οδόν για Κωνσταντινούπολη. Ο Κανελλόπουλος έχει δηλώσει ότι, σε γενικές γραμμές, ο μηνιαίος προϋπολογισμός του απαιτεί 150.000 στερλίνες – αναλυτικά στοιχεία περί αυτού ακολουθούν».
Οι προαναφερθείσες δέκα χιλιάδες χρυσές λίρες είχαν ήδη διατεθεί στη SOE, προκειμένου να χρησιμοποιηθούν στην Ελλάδα λίγο καιρό πριν από την άφιξη του Κανελλόπουλου στη Μέση Ανατολή. Είχε αποφασιστεί επτά χιλιάδες από αυτό το ποσό να σταλούν στον Προμηθέα ΙΙ και στον Οδυσσέα, οι οποίοι θα αναλάμβαναν από κοινού την ευθύνη της διάθεσης των χρημάτων. Τους είχε υποδειχθεί να κρατήσουν το ποσό που αναλογούσε στις δικές τους ανάγκες (επιθέσεις σε πλοία, διατήρηση επαφής μέσω ασυρμάτου και αγγελιοφόρων με την Τουρκία), και το υπόλοιπο να το χρησιμοποιήσουν για την προώθηση του ανταρτοπόλεμου, μοιράζοντάς το εξ ημισείας στους Ζέρβα και Μπακιρτζή, αφενός, και στο ΕΑΜ και τους κομμουνιστές, αφετέρου.
Στις 13 Μαΐου, το Λονδίνο απάντησε τα ακόλουθα:
«Το από 10ης Μαΐου τηλεγράφημά σας αναγνώστηκε με πολύ μεγάλο ενδιαφέρον. Συμφωνούμε με την κίνησή σας, στην τελευταία παράγραφο, να συνεχίσετε τη χρηματοδότηση των συναλλαγών του Οδυσσέα. Σχετικά με τις 150.000 στερλίνες, θα προσεγγίσουμε το υπουργείο Οικονομικών και θα σας κρατούμε ενήμερους».
