Θα το έλεγε κανείς μεταφυσικό. Την ώρα που το φέρετρο της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ βγήκε από τη Μητρόπολη, ο ήλιος κρύφτηκε πίσω από τα σύννεφα. Οι γαλανόλευκες γύρω από τον ναό κυμάτιζαν από τον έντονο αέρα σαν να ήθελαν να γνέψουν αντίο σε μιαν οικουμενική Ελληνίδα. Θα μπορούσε να την αποκαλέσει κανείς ως την τελευταία Βυζαντινή, που δόξασε την ιστορία της πατρίδας στα πέρατα της υφηλίου. Ο κόσμος με πειθαρχημένο συναίσθημα αποχαιρέτισε μια σπουδαία προσωπικότητα η οποία σε κάθε συνέντευξή της δεν χαριζόταν ούτε χάιδευε αυτιά αλλά προσπαθούσε να μας θυμίσει τις ευθύνες της καταγωγής μας.
Η σορός της είχε εκτεθεί σε προσκύνημα από το πρωί και στη μία το μεσημέρι η πολιτειακή, πολιτική και θρησκευτική ηγεσία έδωσε το «παρών» στον ύστατο αποχαιρετισμό. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης και ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος (διά εκπροσώπου του) ανέλαβαν να εκφράσουν το βαθύ συλλογικό πένθος και να συνοδεύσουν με τα λόγια τους στην τελευταία κατοικία μια από τις σημαντικότερες γυναικείες μορφές της ιστοριογραφίας και της διανόησης, όχι μόνον στην Ελλάδα, αλλά και στο διεθνές στερέωμα. Στην εξόδιο ακολουθία, που τελέσθηκε δημόσια δαπάνη, χοροστάτησε ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Ιερώνυμος.
Μπροστά από το φέρετρο που ήταν ενδεδυμένο με τη γαλανόλευκη αλλά έφερε συμβολικά και τη σημαία της Γαλλίας -της χώρας στην οποία βρήκε γόνιμο έδαφος να καταξιωθεί επιστημονικά η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ– στάθηκε η κόρη της Μαρί Ελέν και ο Γάλλος σύζυγός της. Στον επικήδειό του ο πρώτος πολίτης της χώρας τόνισε ότι υπήρξε μια ιστορικός που ήθελε να αναμετρηθεί με την ιστορία κι η οποία είχε διαγράψει από το λεξιλόγιό της τη λέξη «αδύνατον». Ο εφησυχασμός για εκείνη ήταν δειλία. Αντιθέτως, η ίδια έθετε όλες τις αλήθειες κάτω από την επιστημονική βάσανο με μόνο γνώμονα τον ορθολογισμό.
Οπως τόνισε ο κ. Τασούλας, η εκλιπούσα μέσα από το έργο της ανέσυρε από τη λήθη αλήθειες τις οποίες η Ελλάδα κι η Δύση είχαν ξεχάσει και ανέδειξε την ενότητα και τη συνέχεια του Ελληνισμού. Παράλληλα, απέδειξε εξ υπαγωγής την ενότητα Ευρώπης και Ελλάδας, μας έμαθε πως το Βυζάντιο ήταν η πρώτη ελληνική αυτοκρατορία μας, η οποία μας πρόσφερε τη σύγχρονη μορφή της ελληνικής γλώσσας και την ορθοδοξία, δύο στοιχεία που συνιστούν τη βάση της ελληνικής ταυτότητας. Ο ΠτΔ έκλεισε το λόγο του υπενθυμίζοντας τη διαρκή της προτροπή να ομονοούν και να μη διχάζονται οι Ελληνες. Η αναφορά του μόνον τυχαία δεν είναι μιας και η πόλωση είναι ένα φαινόμενο που επαναλαμβάνεται ιστορικά και έχει συνέπειες καταστροφικές.
Συγκινημένος ο πρωθυπουργός -ο οποίος συνδεόταν προσωπικά με την εκλιπούσα- θυμήθηκε ένα σημείωμα που εκείνη του είχε στείλει το 2015 όταν αποφάσισε να διεκδικήσει την ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης τόνισε πως ακόμη κρατά ως κειμήλιο την επιστολή με την οποία τον παρότρυνε να μπει στον πιο δύσκολο αγώνα για τα κοινά: «Oταν πτωχεύσουνε οι πλούσιοι, δεν θα πλουτίσουν οι φτωχοί. Μα όταν κυβερνούν ανίκανοι, ένοχοι είναι οι ικανοί. Και όταν μόνο οι ανάξιοι μιλούνε για αξίες, τότε η απαξίωση θα είναι γενική», ήταν η ακροτελεύτιά της φράση. Αναφέρθηκε στον πλούσιο βίο της από τον Βύρωνα ώς τη Σορβόνη, την UNESCO, το Πομπιντού και τις διεθνείς Ακαδημίες, των οποίων υπήρξε εκλεκτό μέλος. Μας θύμισε ότι όταν ήταν μαθήτρια σκεφτόταν να γίνει μηχανικός και να φτιάχνει γέφυρες. Τελικά στη ζωή της οικοδόμησε πολλές συμβολικές και ουσιαστικές ζεύξεις. «Πέτυχε να γίνει αυτό που ήθελε, μια γέφυρα ανάμεσα στα προσφυγικά και στο διεθνές στερέωμα», είπε εκφράζοντας επιστημονικές απόψεις και δημόσιο λόγο χωρίς αγκυλώσεις. Η προσφορά της, όπως υπογράμμισε, δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποσπασματικά, αλλά στο σύνολό της. Κυρίως πρέπει να ιδωθεί με βάση τρία στοιχεία: την αγάπη για την πατρίδα και την ιστορία, την έγνοια για τον συνάνθρωπο και κυρίως την τολμηρή άποψη.
Ο μητροπολίτης Λαοδικείας κ.κ. Θεοδώρητος μετέφερε εκ μέρους του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου τον ύστατο χαιρετισμό στη μεγάλη Ελληνίδα που ύμνησε τη Ρωμιοσύνη και την αδιάσπαστη συνέχεια του γένους, με ένα μνημειώδες εκλαϊκευμένο έργο. Αντί για το Α΄ Νεκροταφείο η ίδια είχε τελευταία επιθυμία να ταφεί στο Κοιμητήριο του Βύρωνα, τη μικρασιατική γειτονιά στην οποία μεγάλωσε και τίμησε με τη στάση της έως το τέλος. Διότι, όπως έλεγε, για εκείνη η ιστορία δεν ήταν γνώση, ήταν βίωμα.
