«Οι πραγματικοί κεραμιστές είναι σαν να έχουν μεταμορφωθεί και αυτοί από τη φωτιά. Κουβεντιάστε με τον Βαλσαμάκη για να το καταλάβετε. Ο αληθινός κεραμιστής […] γίνεται κι αυτός πυρός φλόγα». Το απόσπασμα προέρχεται από το σημείωμα του δημοσιογράφου Κωστή Μεραναίου στον κατάλογο της αίθουσας τέχνης «Ζυγός» το 1979. Στην εσωτερική σελίδα του καταλόγου είναι τυπωμένο το όνομα του καλλιτέχνη Πάνου Βαλσαμάκη με τον τυπικό χειρόγραφο τρόπο του που θυμίζει βυζαντινή γραφή.
Η καλλιγραφία ήταν η αφορμή για να τον επιλέξει η κατοπινή σύζυγός του ανάμεσα στους στρατιώτες που τα κορίτσια της Μικρασίας είχαν αναλάβει να εμψυχώνουν με επιστολές στη διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Η περιπέτεια της ζωής των δύο αυτών ανθρώπων εκτυλίσσεται σε τρεις πόλεις της Μεσογείου, στο Αϊβαλί, στη Μασσαλία, στην Αθήνα. Ο Πάνος Βαλσαμάκης δούλεψε κατεξοχήν στο Μαρούσι, δίπλα στα «Κανατάδικα», γιατί ήταν παιδί της αγγειοπλαστικής παράδοσης. Με το έργο του, όμως, άνοιξε καινούργιο δρόμο στη νεοελληνική κεραμική. Την πορεία του περιγράφει η οικογένειά του, που άνοιξε στην «Κ» φιλόξενα το σπίτι της, το εργαστήριο και το υλικό που έχει αρχίσει να συγκεντρώνει συστηματικά με σκοπό να δημιουργηθεί ένας τεκμηριωμένος κατάλογος των έργων. Πρόκειται για μια εκστρατεία αναζήτησης των χαμένων δημιουργημάτων με αφορμή την αναδρομική έκθεση που σχεδιάζει το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης.
Ενώνοντας τα θραύσματα μιας σπάνιας τέχνης
Οι απόγονοι του Πάνου Βαλσαμάκη προσπαθούν να συλλέξουν τα διάσπαρτα έργα του και να ταξινομήσουν το αρχείο του. Η δημιουργική περιπέτεια του μεγάλου κεραμίστα από το Αϊβαλί στο Μαρούσι.
Η δεκαετία του ’60 είναι μία από τις πιο έντονες της νεότερης ιστορίας της για την Ελλάδα. Η αστυφιλία και η αντιπαροχή αλλάζουν την πρωτεύουσα. Στις νέες οικοδομές, σε έργα δημόσια και ιδιωτικές κατοικίες, οι αρχιτέκτονες εμπλουτίζουν τη μοντερνιστική μορφή των κτιρίων από μπετόν με καλλιτεχνικά στοιχεία που έχουν χρώμα, ζεστασιά και υπενθυμίζουν την αξία της χειρωναξίας.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, το σπίτι και εργαστήριο κεραμικής του Πάνου Βαλσαμάκη, στον αριθμό 85 της λεωφόρου Κηφισίας, ζει την αρχή της «χρυσής» εποχής του. Εκεί όπου σήμερα βρίσκεται ο κόμβος-δαχτυλίδι, τότε απλωνόταν ένα τοπίο με ελιές και χωράφια όπου κάποτε έβοσκαν προβατάκια. Τα εγγόνια του κεραμίστα, ο συνονόματος Πάνος και η αδελφή του Σοφία Βαλσαμάκη, θυμούνται έτσι τη γειτονιά τους – εξοχική κι ανθρώπινη. Η μητέρα τους Αλεξάνδρα Bαλσαμάκη, νύφη του καλλιτέχνη που δούλεψε επί χρόνια στο εργαστήριο με τον σύζυγό της ως βοηθός του Πάνου Βαλσαμάκη, θυμάται το Μαρούσι όταν λεγόταν ακόμη Κανατάδικα, μια περιοχή όπου η παράδοση της αγγειοπλαστικής κρατούσε γερά. «Ηταν ένας γλυκός άνθρωπος, πράος και τρυφερός», αφηγείται η ίδια. «Δουλεύαμε όλοι μαζί σαν ένας άνθρωπος, για να βγάλουμε πέρα τις παραγγελίες, ειδικά από τα μέσα της δεκαετίας του ’60 έως τη δεκαετία του ’80».
Η οικογένεια του κεραμίστα άνοιξε στην «Κ» φιλόξενα το σπίτι της, το ατελιέ του Πάνου Βαλσαμάκη και το υλικό που έχει αρχίσει να συγκεντρώνει η Σοφία Βαλσαμάκη. «Δουλεύω ως ξεναγός και την περίοδο της πανδημίας που δεν εργαζόμουν βρήκα ελεύθερο χρόνο για να ψάξω και να συγκεντρώσω ό,τι υπήρχε στο σπίτι για το έργο του παππού», λέει. Πάνω σε ένα σχεδιαστήριο απλώνουμε τα τετράδια με τα πρωτότυπα σχέδια, που είναι αμέτρητα, και εξετάζουμε τα κουτιά που περιέχουν δεκάδες τα ρολά μεγάλων συνθέσεων· χάρτινα, εύθρυπτα και γι’ αυτό πολύτιμα. «Και αυτό είναι ένα γράμμα του παππού», λέει η Σοφία Βαλσαμάκη παρουσιάζοντας ένα φύλλο χαρτί γραμμένο με υπέροχη καλλιγραφία που θυμίζει βυζαντινά χειρόγραφα.
Τα χαμένα έργα
Από τη συζήτηση με την οικογένεια γίνεται φανερό ότι ορισμένα έργα του Πάνου Βαλσαμάκη έχουν χαθεί οριστικά, όπως η κεραμική σύνθεση που είχε κάνει για το Ξενία της Λέσβου. «Ενας δάσκαλος από το νησί είχε βάλει σκοπό να το ανακαλύψει», διηγούνται. «Μας βρήκε και μας ενημέρωσε ότι ψάχνει τη διακοσμητική κεραμική σύνθεση που βρισκόταν στην είσοδο του ξενοδοχείου. Βρήκαμε τη μακέτα και επιβεβαιώσαμε την ύπαρξή του. Αλλά το ίδιο το έργο δεν βρέθηκε ποτέ».
Η οικογένεια διηγείται σποραδικά τηλεφωνήματα από αγνώστους που αναφέρουν ερασιτεχνικές αποτοιχίσεις συνθέσεων του καλλιτέχνη παππού και εμείς φανταζόμαστε σπασμένες κεραμικές πλάκες στοιβαγμένες σε μια αποθήκη.
Για τη νεοελληνική κεραμική δεν έχει αναπτυχθεί συστηματική έρευνα που της αξίζει. Καθώς δεν υπάρχει ένας πλήρης, συστηματικός και τεκμηριωμένος κατάλογος των έργων του Πάνου Βαλσαμάκη, είναι εύκολο να συμπεράνουμε –και επιβεβαιώνει η οικογένειά του– ότι κάποια έργα αποσπάστηκαν και καταστράφηκαν, άλλα καλύφθηκαν, ενώ ορισμένα εξαφανίστηκαν σιωπηλά. Κι άλλα αναζητούνται, όπως δηλώνει η δημόσια έκκληση για πληροφορίες σε συλλέκτες, φορείς και ιδιώτες που απηύθυνε το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Η πρόσκληση αφορά αυτόνομα έργα κεραμικής που έχουν τουλάχιστον μία διάσταση ίση ή μεγαλύτερη του ενός μέτρου, καθώς και ενσωματωμένα κεραμικά έργα σε κτίρια της Αθήνας, όπως υπέρθυρα, θύρες, προσόψεις ή άλλα αρχιτεκτονικά στοιχεία (έργα που χρονολογούνται μέχρι το 1985). Αιτία της αναζήτησης, η προετοιμασία αναδρομικής έκθεσης του κεραμίστα σε επιμέλεια της καλλιτεχνικής διευθύντριας του ΕΜΣΤ Κατερίνας Γρέγου με τη συνεπιμέλεια της ιστορικού τέχνης Αννας Μυκονιάτη.
Τα τραπέζια του Χίλτον
Αυτόνομα ή ενσωματωμένα, μεγάλα ή μικρότερα, κάθε αντικείμενο του Βαλσαμάκη μπορεί να αποκαλύψει ένα κρίσιμο κομμάτι της καλλιτεχνικής ιστορίας της νεοελληνικής κεραμικής, η οποία πηγαίνει παράλληλα με την ιστορία της χώρας και της Αθήνας. Για παράδειγμα, όταν στις 21 Απριλίου 1963 εγκαινιάστηκε το ξενοδοχείο Χίλτον, το νέο τότε τοπόσημο της πόλης, ο Πάνος Βαλσαμάκης πήρε μια παραγγελία να δημιουργήσει δύο μεγάλα στρογγυλά τραπέζια με κεραμικές επιφάνειες που κοσμούνται από ένα ζευγάρι πουλιά, σε αφαιρετική φόρμα, καθώς και ένα επιτοίχιο έργο. Σήμερα η τύχη τους αγνοείται.
Αντίθετα, οι επτά κεραμικές παραστάσεις με πλακίδια του Βαλσαμάκη στο μέγαρο του ΟΤΕ επί της 3ης Σεπτεμβρίου είναι στη θέση τους. Η θεματολογία τους είναι αποκαλυπτική της εποχής: επικοινωνία, τεχνολογία, μέσα μεταφοράς, η ιδέα της ταχύτητας και της σύνδεσης μέσα στο σύγχρονο αστικό περιβάλλον. Ανάμεσα σε αυτά παρεισφρέουν ανθρώπινες μορφές και ιστορικοί υπαινιγμοί: ένας φτερωτός Ερμής, το ηχητικό κέρας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, φρυκτωρίες στις κορφές λόφων. Οπως μας πληροφορεί ο αρχιτέκτονας και καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών της Πολυτεχνικής Σχολής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης Πάνος Εξαρχόπουλος, το κτίριο του ΟΤΕ είναι σήμερα κενό, αλλά τα έργα διατηρούνται σε καλή κατάσταση, παρότι κι αυτά πέρασαν περιπέτειες. Οι συντηρητές βρήκαν επάνω τους αυτοσχέδιες τρύπες όπου οι υπάλληλοι με ένα γάντζο κλείδωναν τις μοτοσικλέτες τους και μαζί με τις βρωμιές της πόλης χρειάστηκε να καθαριστούν πολλά κατακάθια από καφέ, επειδή αρκετοί από τους επάνω ορόφους άδειαζαν τα φλιτζάνια τους στο πεζοδρόμιο.
Η οικογένεια του «πρωτομάστορα της νεοελληνικής κεραμικής» (κατά τον Δημήτρη Παπαστάμο, διευθυντή της Εθνικής Πινακοθήκης) μας βοήθησε να ακολουθήσουμε τα ίχνη του δείχνοντάς μας επιστολές, φωτογραφίες και καταλόγους εκθέσεων. Σε έναν από αυτούς βρίσκουμε το απόσπασμα της «Καθημερινής» της 29ης Ιουνίου 1947, όπου ο νομπελίστας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης περιέγραφε σε ένα άρθρο του τον Βαλσαμάκη και σκιαγραφούσε μια στάση ζωής. «Ο κ. Πάνος Βαλσαμάκης, ο καλλιτεχνικός διευθυντής της νέας κεραμικής Εταιρείας Λαυρίου, είναι ένας τύπος ευγενικού, αθόρυβου καλλιτέχνη, απ’ αυτούς που σπανίζουν τόσο στην εποχή μας και που ξέρουν να στηρίζουν την επιτυχία τους πολύ περισσότερο στη δουλειά παρά στη διαφήμιση». Ο Ελύτης αναφερόταν σε έναν τεχνίτη που δούλευε με την ησυχία και την επιμονή των παλιών μαστόρων, εκείνων που πίστευαν πως η τέχνη δεν είναι επίδειξη, αλλά τρόπος να κατοικείς τον κόσμο.
Μετά την Καταστροφή
Βρισκόμαστε στη μετακατοχική εποχή και μόλις 25 χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Ο Πάνος Βαλσαμάκης, γεννημένος το 1900 στο Αϊβαλί, είναι πλέον εγκατεστημένος σε μια φτωχή Αθήνα και βιοπορίζεται από την τέχνη του. Ωστόσο, πέρασε τις δύο πρώτες δεκαετίες της ζωής του σε μια ακμάζουσα πόλη. Ο παππούς του ήταν γιατρός με σπουδές στην Πίζα και τα αδέλφια του σπούδασαν στη Γαλλία. Στο Αϊβαλί είχε φιλίες με τον Φώτη Κόντογλου, τον Στρατή Δούκα και τον νεαρό Ηλία Βενέζη.
«Ο κ. Πάνος Βαλσαμάκης, ο καλλιτεχνικός διευθυντής της νέας κεραμικής Εταιρείας Λαυρίου, είναι ένας τύπος ευγενικού, αθόρυβου καλλιτέχνη, απ’ αυτούς που σπανίζουν τόσο στην εποχή μας και που ξέρουν να στηρίζουν την επιτυχία τους πολύ περισσότερο στη δουλειά παρά στη διαφήμιση.» -Οδυσσέας Ελύτης, «Καθημερινή», 29 Ιουνίου 1947
Η Μικρασιατική Καταστροφή τον ξερίζωσε από τον τόπο του. Με το μεγάλο κύμα των προσφύγων έφθασε στη Λέσβο και στη συνέχεια πέρασε στη Μασσαλία, όπου σπούδασε ζωγραφική και ύστερα κεραμική. Εκεί ανακάλυψε αυτό που θα ονόμαζε «τέχνη της φωτιάς», μια εργασία που απαιτεί πειθαρχία, γνώση και μια σχεδόν μυστικιστική σχέση με το τυχαίο που γεννάει το καμίνι. Η Ανατολή, όμως, δεν έφυγε ποτέ από μέσα του. «Η φιλία μου με τον Κόντογλου… με έκανε να γνωρίσω και να αγαπήσω τη βυζαντινή τέχνη», θα πει αργότερα. Η γραμμή του, ακόμη και όταν γίνεται γεωμετρική, κρατάει κάτι από εκείνη τη σιωπηλή αυστηρότητα των εικόνων.
Μετά τις σπουδές του, το 1929 επέστρεψε στην Ελλάδα και ανέλαβε τα καλλιτεχνικά εργαστήρια της αγγειοπλαστικής εταιρείας «Κεραμεικός», μιας πρωτοποριακής για την εποχή ελληνικής βιομηχανίας με έδρα το Νέο Φάληρο, που παρήγε αρχικά απλά οικιακά σκεύη, αλλά στο διάστημα του Μεσοπολέμου ήκμασε παράγοντας χρηστικά και διακοσμητικά αντικείμενα με μοτίβα αρχαιοελληνικής, βυζαντινής και μικρασιατικής έμπνευσης. Ο Βαλσαμάκης δεν ήταν δάσκαλος με τη φωνή· ήταν δάσκαλος με το χέρι. Εδειχνε στους μαθητές του πώς να βλέπουν το χρώμα, πώς να ακούν τη γραμμή, πώς να σέβονται το υλικό και η περίοδος της δουλειάς του εκεί (1930-1942) θεωρείται η πιο δημιουργική του «Κεραμεικού». Από το 1942 έως το 1946 το εργοστάσιο σταμάτησε την παραγωγή επειδή επιτάχθηκε από τους Γερμανούς, και ο Βαλσαμάκης έφυγε για το Λαύριο.
Η αναγέννηση
Τα νέα του καθήκοντα συμπορεύονται με τις ελπίδες της χώρας που αγωνίζεται να συνέλθει από τον πόλεμο: ορίζεται καλλιτεχνικός διευθυντής στην Ανώνυμο Κεραμευτική Εταιρεία Λαυρίου (ΑΚΕΛ) που ίδρυσε η Εθνική Τράπεζα. Επιθυμία του διοικητή της τράπεζας, Αλέξανδρου Κορυζή, ήταν η δημιουργία μιας εθνικής κεραμευτικής βιομηχανίας για την παραγωγή προϊόντων από πορσελάνη εφάμιλλων των ευρωπαϊκών. Ο Βαλσαμάκης μάζεψε μαθητές, έστησε εργαστήρια, πειραματίστηκε με την πορσελάνη, με έγχρωμες τεχνικές, με νέες φόρμες. Από εκείνη την εποχή μάς κληροδότησε μια δική του θαυμάσια σειρά με ζωόμορφα σκεύη.
Η Ελλάδα που ξεπροβάλλει μέσα από τις κεραμικές συνθέσεις που φιλοτεχνήθηκαν κατά κύριο λόγο έως τις αρχές της δεκαετίας του 1960 είναι ένας παραμυθένιος χώρος όπου κατοικούν καλοκάγαθοι χωρικοί, χαμογελαστοί βοσκοί και ψαράδες, λυγερόκορμες κοπέλες με μακριές πλεξούδες. Ο Παπαστάμος, προλογίζοντας έναν μικρό, πολύ σεμνό κατάλογο με αφορμή μια έκθεση του Βαλσαμάκη στην Εθνική Πινακοθήκη το 1982, μιλάει για έναν καλλιτέχνη που διακρίνεται για τις αδρές γραμμές, τον πλούτο των χρωμάτων, τις γοητευτικές θεματικές αφηγήσεις.
«Κύριος σκοπός και μέλημα και μεράκι μου ήταν να δώσω μια συνέχεια σ’ αυτή την παράδοση, να δημιουργήσω καινούργια πράγματα που στηρίζονται στα παλιά.» -Π. Βαλσαμάκης
Το εργαστήρι στο Μαρούσι
Το 1957 ο Βαλσαμάκης εγκαταλείπει την ΑΚΕΛ και δημιουργεί δικό του εργαστήριο. Κάτι αλλάζει στο έργο του. Δοκιμάζει μεγαλύτερες διαστάσεις, δουλεύει το θέμα της πόλης με γεωμετρικά σχήματα, με ευθείες και ορθογώνια σχήματα. Οι μορφές του γίνονται πιο λιτές, και η αφαίρεση, ο τρόπος να φτάσει στην ουσία. Αλλά τα κεραμικά του κρατούν πάντα τη θέρμη τους. Ο ίδιος θα πει κάποτε: «Κύριος σκοπός και μέλημα και μεράκι μου ήταν να δώσω μια συνέχεια σ’ αυτή την παράδοση, να δημιουργήσω καινούργια πράγματα που στηρίζονται στα παλιά».
