Το Ψυχικό, η Φιλοθέη και το Νέο Ψυχικό, τρία προάστια, ενοποιημένα πλέον διοικητικά, έχουν ακόμη μεγάλο απόθεμα από ιστορικά σπίτια και μονοκατοικίες που διηγούνται την ιστορία της κατοίκησης από τον Μεσοπόλεμο και μετά. Εχει ήδη αρχίσει το φιλόδοξο πρόγραμμα καταγραφής του αρχιτεκτονικού πλούτου και της ιστορικής μνήμης και των τριών προαστίων από τη Monumenta σε συνεργασία με τον Δήμο Φιλοθέης – Ψυχικού με φωτογράφηση των προσόψεων, συλλογή προφορικών μαρτυριών και συγκέντρωση αρχειακού υλικού.
«Οι προφορικές μαρτυρίες τους (των ιδιοκτητών) φέρνουν στο φως μοναδικές πληροφορίες όχι μόνο για τα σπίτια αλλά και για την πόλη τους, οι οποίες αναδεικνύουν την ατμόσφαιρα περασμένων εποχών», λέει η Ειρήνη Γρατσία της Monumenta.
«Η πρόταση της Monumenta στον δήμαρχο του Δήμου Φιλοθέης – Ψυχικού, Χαράλαμπο Γ. Μπονάτσο, να καταγραφεί το αρχιτεκτονικό απόθεμα της περιόδου 1924-1970, έγινε αμέσως δεκτή κι έτσι ξεκινάμε την έρευνα τριών μεσοπολεμικών οικισμών, οι οποίοι είναι ανοιχτά μουσεία αρχιτεκτονικής», λέει η αρχαιολόγος Ειρήνη Γρατσία, συντονίστρια της Monumenta και άνθρωπος στον οποίο οφείλουμε την καταγραφή, από κοινού με τους συνεργάτες της, του αρχιτεκτονικού αποθέματος της Αθήνας, έργο πυλώνας που προοδευτικά επεκτείνεται.
Περί τα 78 κτίρια έχουν κηρυχθεί διατηρητέα (με πρωτοβουλία παλαιότερα του Δήμου Ψυχικού). «Οι καταγραφές περιλαμβάνουν, πέρα από την επιτόπια εργασία και την αρχειακή και βιβλιογραφική έρευνα, και συνεργασία με τους ιδιοκτήτες που είναι οι κύριοι γνώστες της ιστορίας των κτιρίων», επεξηγεί η Ειρήνη Γρατσία. «Οι προφορικές μαρτυρίες τους φέρνουν στο φως μοναδικές πληροφορίες όχι μόνο για τα σπίτια αλλά και για την πόλη τους, οι οποίες αναδεικνύουν την ατμόσφαιρα περασμένων εποχών. Η άυλη αυτή κληρονομιά αξίζει να διασωθεί και να παραδοθεί στις επόμενες γενιές».
Ενθερμη υπήρξε και η υποστήριξη εκ μέρους του Δήμου Φιλοθέης – Ψυχικού. «Σε συνεργασία με τη Monumenta, δημιουργούμε τις βάσεις για ένα ολοκληρωμένο Ιστορικό Αρχείο, το οποίο θα αποτελέσει σημείο αναφοράς και θεμέλιο για τεκμηριωμένες πολιτικές προστασίας της αρχιτεκτονικής μας κληρονομιάς», λέει ο δήμαρχος Χαράλαμπος Γ. Μπονάτσος. «Καλούμε τους πολίτες να συμμετέχουν ενεργά. Η ιστορία του τόπου μας δεν είναι στατική. Διαμορφώνεται μέσα από τη μνήμη, τη γνώση και τη συνεργασία όλων μας».
Η πρώτη αίσθηση που μεταφέρεται είναι ότι πολλοί κάτοικοι έχουν υποδεχθεί με θετική διάθεση το πρόγραμμα. Αλλωστε, την ερχόμενη Παρασκευή έχει προγραμματιστεί η πρώτη εβδομαδιαία συνάντηση με τους κατοίκους στο ιστορικό Blue Bell, στην πρώτη πλατεία του Παλαιού Ψυχικού. Εχει συγκροτηθεί μια ομάδα καταγραφής καθώς έγινε και επίσημα ανάθεση από τον δήμο στη Monumenta. Την επιστημονική ομάδα συγκροτούν οι συνεργάτιδες αρχαιολόγοι Ελευθερία Ελευθεράκη και Κατερίνα Μπουροπούλου, ο αρχιτέκτονας Γιώργος Νίνος, η Ειρήνη Γρατσία και η φιλόλογος Νέλλυ Λάβδα, κάτοικος Ψυχικού.
«Στο ξεκίνημά μας προχθές ήταν μαζί μας και ο δήμαρχος Χαράλαμπος Μπονάτσος», λέει η Ειρήνη Γρατσία. «Ξεκινήσαμε από το οικοδομικό τετράγωνο που βρίσκεται το σπίτι του Κοσμά Πολίτη, κτίριο του 1929-1932 και στο οποίο σήμερα στεγάζεται η Δημοτική Βιβλιοθήκη. Παρών ήταν και ο πρώην δήμαρχος Δημήτρης Μαναός».
Το σπίτι του Κοσμά Πολίτη (η εξώθυρα του οποίου είχε επιλεγεί για το εξώφυλλο του βιβλίου του «Τέρμα», από τις εκδόσεις Ερμής) είναι ένα από τα πολλά μεσοπολεμικά σπίτια σε εκείνους τους υβριδικούς, προαστιακούς ρυθμούς του Μεσοπολέμου. Την ιστορία της προαστιακής αρχιτεκτονικής στο ευρύτερο κάδρο της αστικοποίησης της Αθήνας μετά το 1890-1900 και κυρίως μετά το 1920 αναλύει διεξοδικά ο Δημήτρης Φιλιππίδης στο κλασικό βιβλίο του «Προάστια & Εξοχές της Αθήνας του ’30» με φωτογραφίες του Γιώργη Γερόλυμπου (εκδ. Ολκός, 2006). Το Ψυχικό, το Νέο Ψυχικό και η Φιλοθέη είναι προϊόντα του Μεσοπολέμου, όπως πολλά ακόμη προάστια. Το Ψυχικό, σχεδιασμένο το 1923 από τον Αλέξανδρο Νικολούδη, ήταν η ιδανική λύση για μεγαλοαστικές επενδύσεις και κατοίκησης σε συνθήκες κηπούπολης πολύ κοντά στο κέντρο. Η Φιλοθέη («Νέα Αλεξάνδρεια» αρχικά) ήταν –την πρώτη περίοδο– ένας συνεταιρισμός για υπαλλήλους της Εθνικής Τραπέζης και είχε περισσότερο εμφανή τον μεσοαστικό χαρακτήρα. Η ύπαρξη κήπων και ελεύθερων εκτάσεων σε συνδυασμό με μια πανσπερμία εκλεκτικιστικών και μοντερνιστικών επαύλεων έδωσαν τον ιδιαίτερο προνομιακό χαρακτήρα σε αυτά τα δημοφιλή προάστια. Σημαντικοί αρχιτέκτονες σχεδίασαν επαύλεις. Πολλά σπίτια έχουν κατεδαφιστεί ή αλλοιωθεί. Η καταγραφή που γίνεται τώρα είναι ένα σημαντικό βήμα χαρτογράφησης και διάσωσης.
Ολη αυτή η επιχείρηση κατανόησης του προαστιακού πλούτου συμβαίνει σε μια περίοδο κατά την οποία το σύνολο των αθηναϊκών προαστίων χάνει τις μονοκατοικίες και τους κήπους του. Αρκετά σπίτια στο Ψυχικό, κυρίως, όπως προαναφέρθηκε, είναι χαρακτηρισμένα, αλλά πολλά ακόμη δεν έχουν προστασία και είτε μπορεί να ανοικοδομηθούν ή να αλλοιωθούν και να απολέσουν την αυθεντικότητά τους. Θυμάμαι πάντα τη Σχολή Φίλτσου, στην είσοδο του Φάρου Ψυχικού, μια θαυμάσια, ατμοσφαιρική, μεσοπολεμική κατοικία, που πριν από αρκετά χρόνια κατεδαφίστηκε και χάθηκε. Η σύγχρονη καταγραφή που ξεκίνησε είναι πολύτιμη…
