Ο Στάθης Σούλης (γεννημένος το 1989 στη Ζάκυνθο) είναι Ελληνας μαέστρος και πιανίστας. Σπούδασε Διεύθυνση Ορχήστρας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο με τον Μίλτο Λογιάδη και από νεαρή ηλικία συνεργάστηκε με την Εθνική Λυρική Σκηνή ως κορεπετίτορας. Εχει διευθύνει την Ορχήστρα της ΕΛΣ, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών και στο ΚΠΙΣΝ, σε έργα όπως ο «Οθέλλος» του Βέρντι και ο «Δον Κιχώτης» του Μίνκους. Εχει συμμετάσχει σε διεθνή φεστιβάλ και παραγωγές όπερας, αποσπώντας διακρίσεις για τη μουσική του ευαισθησία και ακρίβεια. Θεωρείται ένας από τους πιο ταλαντούχους και αναγνωρισμένους μαέστρους της νέας ελληνικής γενιάς.
Η συζήτηση είχε ως κεντρικό σημείο την έννοια της ερμηνείας μιας μουσικής παρτιτούρας από τον αρχιμουσικό, τον μαέστρο. Στο πλαίσιο αυτής της προσπάθειας έγινε ανάγκη η διασαφήνιση των μουσικών όρων της αρμονίας, της μελωδίας, του μέτρου, της κλίμακας και του τονικού κέντρου. Οπωσδήποτε ένα κείμενο για το άκουσμα της μουσικής που δεν συνοδεύεται από ηχητικά παραδείγματα είναι φτωχό και δυσνόητο, αλλά στην προκειμένη περίπτωση θα αρκεστούμε στην κατανόηση μέσω των λέξεων. Στη συζήτηση προέκυψε η διαφορά έκφρασης μεταξύ του δυτικού και του ελληνικού τρόπου γραφής και απόδοσης της μουσικής, με αφορμή το βιβλίο του μουσικολόγου Θρασύβουλου Γεωργιάδη «Ο ελληνικός ρυθμός» (εκδόσεις Αρμός, 2001) που πραγματεύεται τον ρυθμό των πέντε τετάρτων και τις δυσκολίες κατανόησής του από τους Γερμανούς φοιτητές του.
Ο μαέστρος έχει σταθερή και καθαρή γνώμη: «Από τον ακροατή εξαρτάται η εμβάθυνση του μουσικού κομματιού. Το βασικό θέμα δεν βρίσκεται στην ερμηνεία που δίνει ο αρχιμουσικός στην παρτιτούρα, αφού έτσι κι αλλιώς θα έχει μια κάποια ερμηνεία, η οποία θα διαφέρει από την αντίστοιχη του συναδέλφου του. Ο ίδιος ο χαρακτήρας του μαέστρου οδηγεί στη διαφορετικότητα της έκφρασης, η οποία μεταφέρεται στους μουσικούς του συνόλου. Δεν τίθεται ζήτημα επιτυχημένης ή αποτυχημένης ερμηνείας εάν εξαιρέσεις χοντροκομμένα λάθη, γεγονός μάλλον σπάνιο. Το βάρος πέφτει στον ακροατή. Δηλαδή σε τι βαθμό είναι προετοιμασμένος να ακούσει το μουσικό κομμάτι, ειδικά εάν πρόκειται για συμφωνική σύνθεση. Σε τι συνίσταται μια τέτοια προετοιμασία; Μα πόσες φορές έχει ακούσει και ξανακούσει το ίδιο κομμάτι, από διαφορετικές εκτελέσεις και μουσικά σύνολα. Ακόμη και εάν δεν είναι μουσικός θα αποκτήσει την απαιτούμενη εξοικείωση, έτσι ώστε να παραδοθεί χωρίς λογικές αναστολές στο αίσθημα της μουσικής. Εάν δεχθούμε, φυσικά, ότι η μουσική είναι καθαρό αίσθημα ή και συναίσθημα, όπως πιστεύω. Οταν πηγαίνω σε μια συναυλία προσπαθώ να “αδειάσω” από τις προκαταλήψεις και τις βεβαιότητές μου και να ακούσω με τη μεγαλύτερη δυνατή καθαρότητα. Φυσικά αυτή είναι μια ιδανική συνθήκη που δεν είναι εφικτή παρά μόνο κατά ποσοστό, αλλά αυτή είναι η κατεύθυνση που πρέπει να έχει ένας ακροατής που φέρει μαζί του και προηγούμενα παρόμοια ακούσματα. Δηλαδή χρειάζεται μια προετοιμασία που πρέπει να ξεχαστεί μετά τις πρώτες νότες. Αυτό κυρίως αφορά τη μουσική που δεν συνδέεται με τον λόγο και που γράφτηκε και απευθύνεται περισσότερο στους γνώστες της μουσικής. Εννοώ την κλασική μουσική. Το τραγούδι, το μελοποιημένο ποίημα και η όπερα έχουν μεγαλύτερες ευκολίες στο άκουσμά τους, αλλά και πάλι οι βασικές αρχές που αναπτύξαμε παραπάνω ισχύουν».
Οταν πηγαίνω σε μια συναυλία προσπαθώ να «αδειάσω» από τις προκαταλήψεις και τις βεβαιότητές μου και να ακούσω με τη μεγαλύτερη δυνατή καθαρότητα.
– Θα ήταν χρήσιμο να μας πείτε δυο λόγια για τους κύριους μουσικούς όρους, που όλοι αναπαράγουμε στην καθημερινότητά μας. Oπως αρμονία, μελωδία, κλίμακα, μέτρο και ρυθμός.
– Η αρμονία, που ως λέξη χρησιμοποιείται σε ευρύτερο φάσμα στην καθημερινή ζωή μας, είναι ο συνδυασμός νοτών και διαστημάτων έτσι ώστε να ακούγονται εύηχα παραπάνω από τρεις νότες. Βασίζεται σε ένα σημείο αναφοράς, ένα τονικό κέντρο γύρω από το οποίο αναπτύσσεται. Στην περίπτωση της ατονάλ μουσικής έχουμε μια ιδιάζουσα περίπτωση έκκεντρης μουσικής ανάπτυξης που δίνει αποτελέσματα με δυσκολία στο άκουσμά τους. Εάν η κλασική μουσική διαθέτει άπειρες μουσικές εκφράσεις, η ατονάλ μουσική έχει γεωμετρική απειρία ανάλογων εκφράσεων. Ο ρυθμός είναι η καρδιά της μουσικής. Το κυρίαρχο μέτρο είναι τα 4/4. Κάθε τέσσερις χτύπους ο επόμενος είναι και λιγάκι πιο ισχυρός. Υποδηλώνει την αρχή του επομένου μέτρου. Οι βασικοί ρυθμοί ή μέτρα είναι τα 2/4, 3/4 και 4/4. Οι μεικτοί ρυθμοί είναι συνδυασμοί αυτών. Ο καλαματιανός χορός είναι 7/8, αλλά στην πραγματικότητα είναι ένα γρήγορο μέτρο των 7/4. Επισημαίνω τα παραπάνω πριν φθάσουμε στο ζήτημα των απόψεων του Θρασύβουλου Γεωργιάδη περί ελληνικού ρυθμού. Η κλίμακα είναι η ανοδική και η καθοδική διάταξη – εκφορά των νοτών του πενταγράμμου. Η μελωδία είναι η μουσική φράση που μπορείς να σφυρίξεις. Με έννοιες χώρου θα μπορούσαμε να πούμε ότι η αρμονία είναι κάθετη και η μελωδία οριζόντια. Η μελωδία είναι μονοφωνική και η αντίστιξη είναι ένας συνδυασμός μελωδιών. Δεν ξέρω εάν τέτοιου είδους πληροφορίες διευκολύνουν την ακρόαση, αλλά επιμένω ότι η «απόλαυση» της μουσικής είναι ζήτημα χρόνου που διαθέτει κάποιος για να ακούσει ξανά και ξανά ένα μουσικό κομμάτι. Η αναγνώριση έρχεται μέσω της ποσοτικής συσσώρευσης, ανεξαρτήτως της ποιοτικής αξίας που κάθε φορά ο πολιτισμός αναθέτει σε μουσικά είδη ή έργα.
Ενας ακροατής μπορεί να συγκινηθεί και με την παραδοσιακή μουσική του και με ένα ορατόριο ή μια όπερα. Φυσικά υπό την προϋπόθεση της σχετικής εξοικείωσης.
– Ο Θρασύβουλος Γεωργιάδης αναπτύσσει στο βιβλίο του «Ο ελληνικός ρυθμός» και ειδικά στο κεφάλαιο «Ποσοτική ρυθμική» το παράδειγμα του ρυθμού των 5/4 σε ένα χορό από την Τσακωνιά. Oπως επισημαίνει, ανήκει στο είδος των ξένων προς τη δυτική ρυθμική μέτρων. Σε τι συνίσταται η διαφορά;
– Διάβασα προσεκτικά το εν λόγω κεφάλαιο. Πράγματι, η ανάλυση είναι ενδελεχής. Νομίζω ότι απευθύνεται κυρίως στους Γερμανούς φοιτητές του Γεωργιάδη, στην προσπάθεια που κάνει να φέρει κοντά σε αυτούς την έννοια της ποσοτικής ρυθμικής του αρχαίου μέτρου. Με τα πιο απλά λόγια που μπορώ να πω, η διαφορά της έκφρασης του μέτρου των 5/4 του δημοτικού τραγουδιού ανάμεσα στον δυτικό τρόπο και τον ανατολικό τρόπο συνίσταται στο εξής: η παύση που εμφανίζεται είναι η ανάσα που μπορεί να πάρει ο ερμηνευτής του τραγουδιού. Αναλύοντας τον ρυθμό κατά τον δυτικό τονικό τρόπο είναι σαν να εμφανίζουμε την πρόσθεση των μέτρων των 3/4 και των 2/4, όπως έθιξα και παραπάνω. Θα αναγνωρίσουμε το ίδιο τραγούδι, αλλά με πιο άκομψο τρόπο. Δεν θα έχει την ενότητα που επιτυγχάνουμε με τον ανατολικό τρόπο. Στη δεύτερη περίπτωση είναι σαν να έχουμε ένα γεμάτο μπουκάλι νερό και στην πρώτη περίπτωση να έχουμε δύο αθροιστικώς ισόποσα, με το μπουκάλι, ποτήρια, των 3/4 και των 2/4. Δηλαδή στην ποσοτική ρυθμική έχουμε μια ενότητα, ενώ στην τονική ρυθμική έχουμε μια ανάλυση. Σε ένα βιωματικό άκουσμα που συνδέεται με την αντίστοιχη εκπαίδευση και κουλτούρα, η διαφορά δεν γίνεται αισθητή γιατί ουσιαστικά δεν ενδιαφέρει. Ούτε τον μουσικό ούτε τον ακροατή. Oμως μπορεί να ενδιαφέρει έναν μουσικολόγο, έναν ανθρωπολόγο ή έναν κοινωνιολόγο. Υπό αυτήν την οπτική, οι παρατηρήσεις του Γεωργιάδη είναι χρήσιμες. Πάντως, ένας ακροατής μπορεί να συγκινηθεί και με την παραδοσιακή μουσική του και με ένα δυτικό ορατόριο ή όπερα. Φυσικά στη δεύτερη περίπτωση, για εμάς τους Eλληνες, υπάρχει η προϋπόθεση της αντίστοιχης εξοικείωσης, που είναι αποτέλεσμα εκπαίδευσης σε αντίστοιχα ακούσματα.
