Και σήμερα αφορμή για το κείμενό μου είναι ένα από τα διαβάσματα των Γιορτών. Το σημερινό βιβλίο-ερέθισμα είναι λίγο πιο παλιό: κυκλοφόρησε στα τέλη του 2024 από τις εκδόσεις Αντίποδες και έχει τίτλο «Η ιστορία μιας ματαίωσης: το CCF και ο πολιτισμικός Ψυχρός Πόλεμος στην Ελλάδα (1950-1967)». Συγγραφέας του ο Στρατής Μπουρνάζος, άνθρωπος με διακριτή παρουσία εδώ και πολλά χρόνια στον χώρο των βιβλίων και των εντύπων.
Πραγματικός θησαυρός το βιβλίο του Μπουρνάζου για όποιον ασχολείται με τα μεταπολεμικά χρόνια, και κυρίως με τις δεκαετίες του 1950 και του 1960. Με τα γεγονότα και τις πολιτικές εξελίξεις της περιόδου, αλλά και με την αντίστοιχη κίνηση και αντιπαράθεση ιδεών. Αν και θεωρούσα ότι την ήξερα καλά την εποχή την οποία καλύπτει το βιβλίο, είναι εντυπωσιακό πόσο πολλά και ενδιαφέροντα στοιχεία άντλησα από την «Ιστορία μιας ματαίωσης» του Μπουρνάζου. Στοιχεία, μάλιστα, τα οποία αφορούν ένα από τα πεδία με τα οποία κατεξοχήν ασχολούμαι τα τελευταία χρόνια: αυτό των επικριτών, διαφωνούντων και αποσυνάγωγων της κομμουνιστικής Αριστεράς, αντανάκλαση προφανώς του ζόφου που αποτέλεσαν τα καθεστώτα του αυτοαποκαλούμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού», τόσο γενικότερα όσο και για τους πνευματικούς ανθρώπους και τους δημιουργούς ειδικότερα.
Πάμε όμως και στο επίδικο, που δεν είναι άλλο από το Congress for Cultural Freedom, το CCF του τίτλου, ή επί το ελληνικότερον Συνέδριο για την Πολιτισμική (την Πνευματική, σ. παλαιότερη απόδοση) Ελευθερία. Γιατί Συνέδριο και όχι Σύνδεσμος, Συμβούλιο, Ενωση, ή κάτι τέτοιο; Μα, επειδή αφετηρία του και ιδρυτική του πράξη υπήρξε ένα Συνέδριο για την Cultural Freedom, το οποίο έγινε τον Ιούλιο του 1950 στο Δυτικό (τότε) Βερολίνο. Ο Ψυχρός Πόλεμος είχε ήδη φουντώσει και οι Σοβιετικοί εξαπέλυαν ήδη κατά κύματα προπαγανδιστικές ριπές, μεταξύ άλλων και με την ίδρυση, λίγους μήνες πριν, του ψευδεπίγραφου Παγκόσμιου Συμβουλίου Ειρήνης.
Η πρώτη αντίδραση
Τότε λοιπόν κάποιοι άνθρωποι αποφάσισαν (επιτέλους;) να αντιπαρατεθούν στη «μεγάλη πατρίδα του σοσιαλισμού» και σε ό,τι ο ψευδώνυμος τίτλος της, Ενωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών («Τέσσερις λέξεις, τέσσερα ψέματα», έλεγε ο Καστοριάδης), έδειχνε να υπόσχεται. Να αντιπαρατεθούν σε αυτόν τον «The God that failed», όπως ήταν ο τίτλος μιας έκδοσης που είχε δει το φως της δημοσιότητας ήδη το 1949, με πρωτοβουλία του Ρίτσαρντ Κρόσμαν, στελέχους του βρετανικού Εργατικού Κόμματος, και μάλιστα της αριστερής πτέρυγάς του. Σε αυτό το βιβλιαράκι, λοιπόν, έξι συγγραφείς, ο Αρθουρ Κέσλερ, ο Αντρέ Ζιντ, ο Ινιάτσιο Σιλόνε, ο Στίβεν Σπέντερ, ο Λούις Φίσερ και ο Ρίτσαρντ Ράιτ κατέθεταν τις διαψεύσεις, τις ματαιώσεις και τις απογοητεύσεις τους από τη «θητεία» τους στο κομμουνιστικό κίνημα κατά τη (λεγόμενη και κόκκινη) δεκαετία του 1930.
Αυτοί λοιπόν και ουκ ολίγοι άλλοι μαζεύτηκαν τον Ιούλιο του 1950 στο Βερολίνο, όπου και αποφάσισαν να συστήσουν έναν διεθνή οργανισμό, ένα διεθνές παρατηρητήριο θα λέγαμε ίσως σήμερα, που να εντοπίζει, να φέρνει στο φως και να καταγγέλλει τις περιπτώσεις καταπάτησης της ελευθερίας έκφρασης, κυρίως στη Σοβιετία, αλλά και στους δορυφόρους της. Ο κατάλογος αυτών που ήταν παρόντες ή έστειλαν χαιρετισμό, μεγάλος όσο και εντυπωσιακός, υπάρχει στο βιβλίο του Μπουρνάζου. Εδώ, προφανώς λόγω περιορισμένου χώρου, θα αρκεστώ απλώς να παραθέσω κάποια ονόματα: Αρθουρ Κέσλερ, Χέρμπερτ Ριντ, Κλοντ Μοριάκ, Ζιλ Ρομέν, Τζέιμς Μπέρνχαρντ, Γκόλο Μαν, Ινιάτσιο Σιλόνε, Αλτιέρο Σπινέλι, Aρθουρ Σλέσινγκερ, Φραντς Μπόρκεναου, κ.ά. (παρόντες), Αντρέ Ζιντ, Ρεϊμόν Αρόν, Αντρέ Μαλρό, Τζούλιαν Χάξλεϊ, Κάρλο Λέβι, Τζον Ντος Πάσος, Τενεσί Ουίλιαμς (χαιρετιστήρια μηνύματα). Πρόεδροι των συνεδριάσεων, ο Μπέρτραν Ράσελ, ο Καρλ Γιάσπερς, ο Τζον Ντιούι, ο Μπενεντέτο Κρότσε. Ανάμεσα στους συνέδρους και δυο θρυλικές μορφές των χιτλερικών στρατοπέδων και της λεγόμενης στρατοπεδικής λογοτεχνίας: ο Νταβίντ Ρουσέ και η Μάργκαρετ Μπούμπερ-Νόιμαν. Με λίγα λόγια, το άνθος του NCL (Non Communist Left) και της αντίστασης στον φασισμό.
Για να μη βρεθώ υπόλογος για αφέλεια ή για απόκρυψη της άλλης μισής αλήθειας, προφανώς όλα αυτά έγιναν με χρηματοδότηση και με κάθε είδους υποστήριξη από τους Αμερικανούς και ειδικότερα (λόγω αρμοδιότητας) από τις αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών και προπαγάνδας. Είπαμε: ο Ψυχρός Πόλεμος ήταν ήδη στο φόρτε του. Η εισβολή στη Νότια Κορέα είχε γίνει μόλις έναν μήνα πριν, ενώ λίγο πιο πίσω αν πάμε είχαμε την πραξικοπηματική κατάληψη της εξουσίας από τους κομμουνιστές στην Τσεχοσλοβακία το 1948, την προσπάθεια στραγγαλισμού του Δυτικού Βερολίνου με τον αποκλεισμό του το 1948-49 και άλλα αντίστοιχα δείγματα γραφής. Περιθώρια για «ουδέτερες στάσεις» και για «εγώ δεν ανακατεύομαι με την πολιτική» δεν υπήρχαν πλέον για τους υπερασπιστές των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των δημοκρατικών ελευθεριών.
Αυτά όλα τα αφηγείται με εξαιρετικό τρόπο ο Μπουρνάζος, με γλαφυρότητα και με επαρκέστατη τεκμηρίωση. Μάλιστα, το δεύτερο μέρος του βιβλίου του αφορά τα καθ’ ημάς, κυρίως σε αναζήτηση απάντησης στο ερώτημα, γιατί το όλο εγχείρημα είχε πολύ περιορισμένη απήχηση στη χώρα μας. Διαβάστε το και θα μάθετε για πράγματα ελάχιστα γνωστά, όπως είναι ο ρόλος του Μιχάλη Κόρακα (παλαιού κομμουνιστή και αυτού), το Συνέδριο της Ρόδου το 1958, η χρηματοδότηση εντύπων (ανάμεσά τους, εν μέρει και για ένα διάστημα, και των εμβληματικών «Εποχών»).
Εύγε, και πάλι εύγε, στον Στρατή Μπουρνάζο, για τον τεράστιο μόχθο που κρύβει το βιβλίο του, αλλά και για την άρνησή του, παρά τις πολιτικές του πεποιθήσεις, να ενδώσει στον πάντοτε ελλοχεύοντα πειρασμό της «ιδεολογικής χρήσης της Ιστορίας».
Θα κλείσω παραθέτοντας τη φράση με την οποία ο πολύπλαγκτος, πολυσχιδής και πολυτάλαντος Αρθουρ Κέσλερ συμπύκνωσε τις εργασίες του Συνεδρίου του 1950, φράση η οποία θα γινόταν εν πολλοίς το εγερτήριο σάλπισμα του όλου εγχειρήματος: «Freunde, die Freiheit hat die Offensive ergriffen». «Φίλοι, η ελευθερία αντεπιτίθεται», κατά τον Μπουρνάζο. Εγώ πάλι, ως διεστραμμένος επαγγελματίας μεταφραστής, που όλα τα ψειρίζει, θα προτιμούσα την απόδοση: «Φίλοι, η ελευθερία περνάει στην αντεπίθεση».
