Κλείνουν τον φετινό Φεβρουάριο τέσσερα χρόνια από την εισβολή του ρωσικού στρατού στην Ουκρανία (24 Φεβρουαρίου 2022). Η εισβολή και το φονικό χιλιάδων ανθρώπων έγινε, όπως πάντα στην Ιστορία, στο όνομα του καλού: να αποναζιστικοποιηθεί η χώρα! Υπάρχει άραγε κάτι, αναρωτιόμαστε ανήμποροι, που μπορεί να αντιπαλέψει το πανίσχυρο ιστορικό καλό, σε όλες τις εκδοχές του, και ποιο είναι αυτό; Προσφεύγω για την απάντηση σε έναν Ουκρανό συγγραφέα, τον Βασίλι Γκρόσμαν (1905-1964), αφομοιωμένο Εβραίο από το Μπερντίτσεφ.
Ο Γκρόσμαν υπηρέτησε υπάκουα το σοβιετικό καθεστώς, χωρίς να γίνει ποτέ μέλος του Κόμματος, έκλεισε τα μάτια του απέναντι στα σταλινικά εγκλήματα και κάποτε συνυπέγραψε και επιστολή που δημοσιεύθηκε στην «Πράβντα» (15 Ιουνίου 1937), όπου καταγγελλόταν αντισοβιετική συνωμοσία δεξιών και τροτσκιστών. Hρθε όμως κάποτε η ώρα της μεταστροφής και αποφάσισε να πει την αλήθεια, όπως την είδε υπό το ζοφερό φως του Aουσβιτς και του γκουλάγκ. Αυτό ακριβώς έκανε σε όλα τα μεταπολεμικά έργα του και κυρίως στο opus magnum «Ζωή και πεπρωμένο», το οποίο ολοκλήρωσε το 1960. Τον καιρό που το τέλειωνε δεν ένιωθε καμιά χαρά και καμιά έξαρση –δήλωνε σε γράμμα στον φίλο του Σεμιόν Λίπκιν (24 Οκτωβρίου 1959)– αλλά μόνο αγωνία αν έχει δίκιο σε όσα γράφει: «Eχω δίκιο ενώπιον των ανθρώπων και συνεπώς ενώπιον του Θεού;» (Sémion Lipkine, «Le destin de Vassili Grossman», L’ Age d’ Homme, 1990, σ. 51).
Η KGB στις 15 Φεβρουαρίου 1961 κατάσχεσε το έργο, τα χειρόγραφα, τα δακτυλόγραφα, τα πρόχειρα, τις σημειώσεις, τα πάντα. Το μυθιστόρημα δεν εκδόθηκε ποτέ στη χώρα του όσο ζούσε (πέθανε το 1964 από καρκίνο), όσο και αν πάσχισε ο ίδιος για αυτό.
Αντίγραφα
Τόσο αφελής ήταν τάχα που πίστευε ότι ένα τέτοιο έργο θα ήταν ποτέ δυνατόν να εκδοθεί στη Σοβιετική Eνωση; Oχι και τόσο: είχε φροντίσει να εμπιστευθεί χειρόγραφο του μυθιστορήματος σε δύο ανθρώπους, χωρίς να ξέρει ο ένας για τον άλλο. Επειτα από ασύλληπτες περιπέτειες, το ανεκτίμητο έργο σώθηκε και εκδόθηκε για πρώτη φορά στο ρωσικό πρωτότυπο το 1980 (L’ Age d’ Homme, Λωζάνη), με αρκετά προβλήματα στο κείμενο, και σε οριστική έκδοση στη Μόσχα το 1990 (για μια πρώτη εικόνα της εκδοτικής αυτής οδύσσειας, βλ. Myriam Anissimov, «Vassili Grossman, Un écrivain de combat», Seuil, 2012, σ. 590-613, 663-678). Το έργο μεταφράστηκε σε δεκάδες γλώσσες, μεταξύ των οποίων και στα ελληνικά: Βασίλι Γκρόσμαν, «Ζωή και πεπρωμένο», μτφρ. Γιώργος Μπλάνας, Γκοβόστης, 2013, όπου και παραπέμπουμε.
Η παράλογη, κουτή, ανεξήγητη καλοσύνη υπάρχει στην καρδιά ακόμη και των κακούργων και μπορεί ανά πάσα στιγμή, απρόσμενα, να εκφραστεί, να γίνει πράξη.
Δεν είχα διαβάσει τίποτε δικό του –δεν θυμάμαι αν ήξερα καν το όνομά του– έως το 1988, που έπεσα πάνω σε μια εκτενή και θαυμαστική αναφορά του Λεβινάς στη «Ζωή και πεπρωμένο», σε ένα ταλμουδικό μάθημά του (που έγινε το 1985), υπό τον τίτλο «Au-delà du souvenir» (Emmanuel Levinas «Α l’ heure des nations», Minuit, 1988, σ. 101-105). Από το συγκλονιστικό βιβλίο ο Λεβινάς διάλεξε να σταθεί στην περίπτωση του Ικόνικοφ. Oσοι έχουν μια στοιχειώδη γνώση του έργου του Λεβινάς αντιλαμβάνονται αμέσως τον λόγο. Ο παράξενος γέρος, τον οποίο όλοι αποκαλούν σαλό, αφού γνώρισε τα σοβιετικά στρατόπεδα και ψυχιατρεία, είναι τώρα κρατούμενος σε ναζιστικό στρατόπεδο. Eχει δει με τα ίδια του τα μάτια την εκτέλεση είκοσι χιλιάδων Εβραίων από τους ναζί (σ. 34) και τον θάνατο αμέτρητων αγροτών από τους κομμουνιστές, την περίοδο της κολεκτιβοποίησης (σ. 35). Αυτά τα αποτρόπαια εγκλήματα έγιναν όλα στο όνομα του καλού. Οι άνθρωποι δεν σκοτώνουν ποτέ για χάρη του κακού, μόνο το καλό οπλίζει το χέρι τους. Αυτή η εμπειρία θα οδηγήσει τον Ικόνικοφ να χάσει την πίστη του στον Θεό και να μην πιστεύει πια στο καλό, αλλά μόνο στην ανθρώπινη καλοσύνη (σ. 34, 36). Στη διαθήκη του θα το εξηγήσει αναλυτικότερα: «Ναι, δίπλα σ’ αυτό το αποτρόπαιο Καλό, με κάπα κεφαλαίο, υπάρχει η καθημερινή ανθρώπινη καλοσύνη, η καλοσύνη μιας γριάς, που δίνει ένα κομμάτι ψωμί στον φυλακισμένο, η καλοσύνη ενός στρατιώτη, που επιτρέπει στον πληγωμένο εχθρό να πιει νερό από το παγούρι του, η καλοσύνη της νιότης προς τα γηρατειά, η καλοσύνη του αγρότη, που κρύβει έναν γέροντα Εβραίο στη σοφίτα του, η καλοσύνη ενός δεσμοφύλακα, που βάζει σε κίνδυνο τη δική του ελευθερία, για να περάσει κρυφά τα γράμματα ενός φυλακισμένου –όχι στους ιδεολογικούς συντρόφους του, αλλά στη γυναίκα και στη μητέρα του– και η καλοσύνη που δεν βρίσκει τρόπο να εκφραστεί, αλλά υπάρχει βαθιά στην καρδιά, μια καλοσύνη χωρίς μάρτυρες, βουβή –άσκοπη θα σπεύδαμε να τη χαρακτηρίσουμε– ασυναίσθητη, άσχετη με οποιοδήποτε σύστημα κοινωνικού ή θρησκευτικού καλού» (σ. 464).
Αυτή η παράλογη, κουτή, ανεξήγητη καλοσύνη υπάρχει στην καρδιά ακόμη και των κακούργων και μπορεί ανά πάσα στιγμή, απρόσμενα, εκεί που δεν το περιμένεις, να εκφραστεί, να γίνει πράξη. Είναι εντελώς ανίσχυρη, μα εδώ ακριβώς βρίσκεται η δύναμή της: «Η καλοσύνη είναι ισχυρή μόνον όσο είναι ανίσχυρη» (σ. 466). Μόλις ο άνθρωπος πάει να της δώσει δύναμη για να την κάνει αποτελεσματική, η καλοσύνη χάνεται, εξαφανίζεται. Το κήρυγμα της Εκκλησίας τη μάρανε, ακόμη και η διδασκαλία του Ιησού της στέρησε τη δύναμή της (τη δύναμη της αδυναμίας της). Στο σημείο αυτό, και μόνο σε αυτό, θέλω να πω ότι η διδασκαλία του Χριστού στο Ματ. 25: 31-46 [«επείνασα γαρ, και εδώκατέ μοι φαγείν (…)»] είναι ακριβώς αυτή η ιδέα της καλοσύνης, που αδυνατεί να εξηγήσει τον εαυτό της [«πότε σε είδομεν πεινώντα και εθρέψαμεν (…);»].
Αθάνατη
Η καλοσύνη δεν σβήνει ποτέ από την καρδιά, είναι αθάνατη. «Και το μυστικό αυτής της αθανασίας βρίσκεται ίσα ίσα στην απουσία δύναμης που τη διακρίνει. Δεν μπορεί να ηττηθεί. (…) Η Ιστορία δεν είναι η πάλη του καλού ενάντια στο κακό. Είναι η προσπάθεια του πανίσχυρου κακού να συντρίψει το μικρό σπόρο της ανθρώπινης καλοσύνης. Αφού δεν τα κατάφερε μέχρι σήμερα, δεν θα τα καταφέρει ποτέ» (σ. 466)!
Δεν θα τα καταφέρει ποτέ, γιατί αυτή η καλοσύνη είναι ανίκητη μέχρι θανάτου: ο Ικόνικοφ εκτελέστηκε από τους ναζί γιατί αρνήθηκε να δουλέψει στην κατασκευή ενός στρατοπέδου εξόντωσης (σ. 599), δεν μπορούσε να το κάνει, απλώς δεν μπορούσε να το κάνει (σ. 349)!
