Αν δεν είχα μπει στην Αυλή των Τιμών του παλατιού των Παπών, την περίφημη Cour d’ Honneur της Αβινιόν, όπου έκανε πρεμιέρα το «Nôt», με το όνομα της Σεχραζάτ στο μυαλό μου, μάλλον δεν θα συνέδεα ποτέ την παράσταση με τις «Χίλιες και μία νύχτες». Ωστόσο, το λιτό σκηνικό –τρία κρεβάτια στη σκηνή δεξιά, κανάτες νερού, μερικές σκόρπιες καρέκλες και ένας μακρύς λευκός συρμάτινος φράχτης που κόβει τη σκηνή οριζόντια– και ο ηχητικός σχεδιασμός που ενσωματώνει όπερα, ροκ και διακριτικά ζωντανά εφέ, δημιούργησε αμέσως το πλαίσιο για μια «συνομιλία» με το κορυφαίο έργο της αραβικής λογοτεχνίας: έναν τόπο γοητείας όπου η επιθυμία μπορεί να γίνει πολύ τρομακτική. Το περιβάλλον της ψυχρής πατριαρχίας κυριαρχεί αμέσως στη σκηνή. Αφού προδοθεί, ο σουλτάνος αποφασίζει να εκτελεί κάθε νέα σύζυγό του το επόμενο πρωί. Για να σταματήσει αυτή τη βίαιη αλυσίδα, η Σεχραζάτ τον παντρεύεται και, κάθε νύχτα τού αφηγείται μια ιστορία, αφήνοντας πάντα το τέλος ανοιχτό, ώστε να κερδίζει χρόνο και να παραμένει ζωντανή.
«Πέρα από το ότι αναδημιουργείται συνεχώς, η ιστορία έχει τη δύναμη να μας οδηγήσει σε μια καινούργια μέρα. Αυτό ήταν που με συγκίνησε περισσότερο σ’ αυτό το βιβλίο», λέει η Μαρλένε Μοντέιρο Φρέιτας, η σγουρομάλλα καλλιτέχνις από το Πράσινο Ακρωτήρι με την οποία συνομιλούμε από την Πορτογαλία όπου ζει. Η χορογράφος από το Σάο Βισέντε εξηγεί ότι ο τίτλος της παράστασης, «Nôt», λέξη που στα κρεολικά σημαίνει «Νύχτα», αποκαλύπτει και το ενδιαφέρον της για τις αναπαραστάσεις του κρεβατιού και του υπνοδωματίου στον Μεσαίωνα, επειδή η ιστορία στο αραβικό παραμύθι εκτυλίσσεται σε ένα δωμάτιο μέσα στη νύχτα.
Η Φρέιτας ταξιδεύει συχνά και στις 6 Φεβρουαρίου, μέρα πρεμιέρας για το «Nôt», τη φετινή διεθνή παραγωγή των Onassis Dance Days, θα συναντήσει το κοινό μετά την παράσταση. Το έργο που είδαμε το καλοκαίρι στο 79ο Φεστιβάλ της Αβινιόν σε έναν ανοιχτό, ιστορικό, υποβλητικό χώρο έπαιζε διαρκώς με τις αντιθέσεις μιας ακραίας κλίμακας από το ελάχιστο στο τεράστιο. «Τι θα αλλάξει στην Αθήνα;», ρωτάμε τη χορογράφο. «Η μεταφορά της παράστασης σε εσωτερικό χώρο ήταν ταυτόχρονα πρόκληση και επιστροφή σε ένα πιο οικείο έδαφος, σε έναν θεατρικό χώρο που έχουμε συνηθίσει να δουλεύουμε», απαντάει. «Είναι μια μετάβαση που μας επιτρέπει να ξανασκεφτούμε τα μεγέθη, τις αποστάσεις, τον τρόπο που το σώμα κατοικεί τον χώρο. Στο κλειστό θέατρο η λεπτομέρεια αποκτά άλλη βαρύτητα. Οπως συμβαίνει με τα πάντα, κάτι κερδίζεις, κάτι χάνεις».
– Η διαδρομή σας από το Πράσινο Ακρωτήρι μέχρι το κέντρο της διεθνούς χορευτικής σκηνής υπήρξε μακρά. Πώς την αναλογίζεστε σήμερα;
– Δεν είμαι σίγουρη ότι είμαι το κατάλληλο άτομο για να απαντήσει σε αυτό. Πάντα κοιτάζω το επόμενο έργο. Προχωρώ βήμα βήμα και συχνά δεν έχω την απόσταση για να δω τη «μεγάλη εικόνα». Από μικρή, στο Πράσινο Ακρωτήρι, τρελαινόμουν να στήνω παραστάσεις. Δεν ξεκίνησα σε στούντιο με μαθήματα χορού, αλλά κάνοντας περφόρμανς με φίλους. Δεν υπήρξε λοιπόν μια «στιγμή αποκάλυψης», αλλά μια αργή, σταθερή πορεία. Συνήθως χορεύω στα έργα που δημιουργώ – πολλές φορές δημιουργώ χορογραφίες επειδή θέλω να τις χορέψω. Αλλά αγαπώ και την περίοδο που δούλεψα με άλλους χορογράφους· ήταν υπέροχο να υποστηρίζω ένα έργο και να συνεργάζομαι με μια ομάδα.
Από μικρή, στο Πράσινο Ακρωτήρι, τρελαινόμουν να στήνω παραστάσεις. Δεν ξεκίνησα σε στούντιο με μαθήματα χορού, αλλά κάνοντας περφόρμανς με φίλους. Δεν υπήρξε λοιπόν μια «στιγμή αποκάλυψης», αλλά μια αργή, σταθερή πορεία.
– Ποιο στοιχείο στις «Χίλιες και μία νύχτες» άγγιξε περισσότερο τη φαντασία σας και σας έδωσε την πρώτη σπίθα για το «Nôt»;
– Η αρχή, η ιστορία-πλαίσιο που γεννάει όλες τις άλλες. Η ιδέα ότι κάθε νύχτα υπάρχει ένας γάμος και κάθε πρωί ένας φόνος. Ο βασιλιάς που σκοτώνει τις νεαρές γυναίκες του λαού του. Και η Σεχραζάτ, που αφηγείται για να επιβιώσει: ταυτόχρονα φυλακισμένη και απόλυτα ελεύθερη στη φαντασία της. Αυτή η ένταση ανάμεσα στην αιχμαλωσία και την ελευθερία της δημιουργίας, ανάμεσα στο σκοτάδι και το φως, με συγκίνησε βαθιά. Υπάρχει επίσης η σχέση ανάμεσα στο όνειρο και στην αφήγηση: κάθε νύχτα μια ιστορία, κάθε νύχτα μια αναστολή της θανατικής ποινής.
– Αυτή η ιδέα της «αναστολής», πώς μεταφράζεται στη χορογραφία;
– Η αφήγηση μέσα στην αφήγηση δημιουργεί μια ένταση ανάμεσα στην κλίμακα και την αναλογία: μικρές λεπτομέρειες, συρρίκνωση του ανθρώπινου σώματος σαν το τζίνι που μικραίνει. Δουλέψαμε με μικρογραφίες, με κούκλες, με στοιχεία μαριονέτας. Ολα αυτά άνοιξαν έναν κόσμο παιχνιδιού με τη φρίκη του θανάτου.
– Στο έργο σας συναντάμε συχνά αντίθετες δυνάμεις – επιθυμία και φόβο, δύναμη και ευθραυστότητα.
– Αυτό βρίσκεται στον πυρήνα των ιστοριών. Και υπάρχει επίσης μια ένταση ανάμεσα στον προφορικό και τον γραπτό λόγο. Το συγκεκριμένο λογοτεχνικό κείμενο έχει μεταφραστεί, τροποποιηθεί, ακρωτηριαστεί, επεκταθεί· έχει τεράστια κινητικότητα μέσα του. Προσπάθησα να επικεντρωθώ στα κοινά στοιχεία των ιστοριών: την αιχμαλωσία, τον έρωτα και τις αφηγήσεις πολέμου και ταξιδιών. Ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες γοητευόταν από τη δομή του παραμυθιού, που παρουσιάζει ιστορίες μέσα σε ιστορίες. Θεωρούσε ότι η διάσημη 602η νύχτα στην οποία η Σεχραζάτ αφηγείται στον σουλτάνο την ίδια τους την ιστορία, αντιπροσωπεύει μια στιγμή μαγείας και απείρου, καθώς η αφήγηση καθρεφτίζεται στον εαυτό της. Μου αρέσει αυτή η ιδέα της συνέχειας, τόσο με μια κυριολεκτική όσο και με μια χορογραφική έννοια. Δεν μπορείς ποτέ να προβλέψεις τι θα ακολουθήσει. Υπάρχει πάντα κάτι ανολοκλήρωτο, κάτι που συνεχίζει να αντιστέκεται.
Η αφήγηση μέσα στην αφήγηση δημιουργεί μια ένταση ανάμεσα στην κλίμακα και την αναλογία: συρρίκνωση του ανθρώπινου σώματος σαν το τζίνι που μικραίνει. Ολα αυτά άνοιξαν έναν κόσμο παιχνιδιού με τη φρίκη του θανάτου.
– Χρησιμοποιείτε συχνά το γκροτέσκο στη δουλειά σας. Πώς λειτουργεί σε αυτή την παράσταση; Και γιατί αποφασίσατε να «ταράξετε» το κοινό από την πρώτη στιγμή;
– Αναφέρεστε στη σκηνή με τα «κακά», προφανώς. Νομίζω ότι το γκροτέσκο δεν είναι τόσο μακριά από την ανθρώπινη εμπειρία όσο νομίζουμε. Η αίσθηση ότι το σώμα έχει ανάγκες που δεν μπορείς να ικανοποιήσεις άμεσα –είτε είναι η πίεση να αφοδεύσεις είτε η ένταση της επιθυμίας είτε η παρόρμηση της δράσης– είναι κάτι πολύ ανθρώπινο. Στην παράσταση χρησιμοποιούμε τη σκηνοθετημένη υπερβολή, την επιτήδευση, τη μυθοπλασία για να πλησιάσουμε κάτι που θεωρώ απολύτως πραγματικό. Είναι σαν να δείχνεις την άλλη όψη του νομίσματος για να φανεί καθαρά η πρώτη.
– Το αποτέλεσμα είναι μια πολύ έντονη αίσθηση του σώματος με όλες του τις ανάγκες – από το κλάμα μέχρι την κραυγή. Είναι κάτι που επιδιώκετε;
– Ναι. Και αυτό δεν προέρχεται μόνο από τις «Χίλιες και μία νύχτες», αλλά και από τη δουλειά μας πάνω στη νύχτα, στα όνειρα, στις σωματικές επιταγές. Το έργο είναι σαν ένα δοχείο γεμάτο μορφές, εικόνες, αισθήσεις, καταστάσεις. Σχεδόν σαν παρορμήσεις που διαπερνούν τις φιγούρες στη σκηνή.
*«Nôt»
Από 6 έως 8.2.
Κεντρική Σκηνή Στέγη Ιδρύματος Ωνάση.
