OLGA RAVN
Οι υπάλληλοι
μτφρ.: Σωτήρης Σουλιώτης
εκδ.: Ικαρος, 2025, σελ. 160
Η επιστημονική φαντασία (Ε.Φ.) είναι το βασικό πολιτικό λογοτεχνικό είδος, λόγω της δυνατότητάς της να εξερευνά διαφορετικά κοινωνικοπολιτικά συστήματα και να θέτει θεμελιώδη ερωτήματα για την ανθρώπινη φύση και την οργάνωση της εξουσίας, χωρίς να καταλήγει σε διδαχή ή προπαγάνδα. Οραματιζόμενη το μέλλον ή εναλλακτικούς κόσμους και χρησιμοποιώντας το φανταστικό σαν καθρέφτη του παρόντος (η Ε.Φ. μιλάει πάντα για το εδώ και τώρα), ανατέμνει αφοπλιστικά τις προϋποθέσεις της κοινωνικής ύπαρξης, καθιστώντας ορατές τις πολιτικές δυνάμεις που διαμορφώνουν τη ζωή μας. Απελευθερωμένα από τους περιορισμούς του άμεσου παρόντος ή την απεικόνιση των υφιστάμενων πολιτικών δομών, έργα όπως οι βασικές δυστοπίες του είδους λειτουργούν σαν άμεσες, σαφείς προειδοποιήσεις για τον ολοκληρωτισμό, την τεχνολογική επιτήρηση και τον κοινωνικό έλεγχο.
Από τον «Θαυμαστό καινούργιο κόσμο» του Χάξλεϊ έως το «1984» του Οργουελ και από τον «Dune» του Χέρμπερτ έως το «Αριστερό χέρι του σκότους» της Λε Γκεν ή την «Ιστορία της θεραπαινίδας» της Ατγουντ, η Ε.Φ. υπήρξε ανέκαθεν ένα ακούραστο εργαστήριο δοκιμών για τις πολιτικές, ηθικές και υπαρξιακές συνέπειες του παρόντος, ερχόμενη διαρκώς αντιμέτωπη με μείζονα, θεμελιωδώς πολιτικά, κοινωνικά ζητήματα. Πλέον, η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, της γενετικής μηχανικής και της διαστημικής εξερεύνησης θέτει ζητήματα εξουσίας και ανισότητας και ερωτήματα για το ποιος ελέγχει και ποιος επωφελείται από την πρόοδο. Η κλιματική φαντασία (cli-fi) εξετάζει τις πολιτικές συνέπειες της περιβαλλοντικής καταστροφής, τις σχέσεις κρατών και εταιρειών και την κατανομή των πόρων. Τα ζητήματα φύλου και φυλής, δικαιοσύνης και σκοταδισμού, ελευθερίας και ταυτότητας, σχολιάζονται με πολύ πιο βαθύ και ριζοσπαστικό τρόπο από όσο μπορεί να το κάνει η ρεαλιστική μυθοπλασία. Η Ε.Φ. απεικονίζει τον ακραίο καπιταλισμό ή, αντιθέτως, αναρχικές και κομμουνιστικές δυστοπίες, αναλύοντας τις εγγενείς τους αδυναμίες. Η Ε.Φ. μιλάει για εξωγήινους και ρομπότ, συχνά εννοώντας μετανάστες και εργάτες· για αποικίες σε μακρινούς πλανήτες, εννοώντας την αποικιοκρατία· για δυστοπίες, επισημαίνοντας τις προεκτάσεις των τωρινών μας επιλογών.
Πάνω σε τέτοια ακριβώς μονοπάτια βαδίζουν και οι «Υπάλληλοι» της Δανής Ολγας Ράουν (γέν. 1986), ένα τολμηρό φιλοσοφικό και ενδοσκοπικό μυθιστόρημα Ε.Φ. Με νότες από το «Solaris» του Στάνισλαβ Λεμ, σχετικά με την ψυχολογική επίδραση του αγνώστου, και φυσικά από τα έργα του Φίλιπ K. Ντικ, για την αμφισβήτηση του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος (είναι άραγε η «ανθρωπινότητα» οντολογική κατάσταση ή κοινωνικό κατασκεύασμα;…), σε μια εποχή μάλιστα όπου τα όρια μεταξύ ανθρώπου και μηχανής μοιάζουν, ή μάλλον είναι θολά, αιτούμενη την προσοχή του αναγνώστη και επενδύοντας σχολαστικά στη φόρμα, καθώς επιλέγει μια αποσπασματική και ασαφή αφήγηση, μινιμαλιστική και σχεδόν αφηρημένη, ανησυχαστική πλην βαθιά συναισθηματική και συγκινητική, η Ράουν σχολιάζει με υψηλή ακρίβεια θέματα αποξένωσης, ταυτότητας και εργασιακής ζωής.
Ανθρωποι και ανδροειδή
Σε ένα διαστημόπλοιο με ανάμεικτο πλήρωμα, ανθρώπων και ανδροειδών, συγκεντρώνονται κάποια παράδοξα «αντικείμενα» από έναν άγνωστο πλανήτη, κομίζοντας στο στείρο περιβάλλον του σκάφους μια αίσθηση ζωής, φθοράς και θνητότητας. Τόσο «εμείς» όσο και τα «ρομπότ» συνδεόμαστε με αυτά τα πράγματα –που συνήθως περιγράφονται με οργανικούς όρους–, με τρόπους διαφορετικούς αλλά συμπληρωματικούς, σχεδόν ερωτικούς και πάντα νοσταλγικούς. Και οι μεν και οι δε θα μιλήσουν για όλα αυτά σε μια «επιτροπή ανθρώπινου δυναμικού» που διεξάγει εταιρική έρευνα. Τι γίνεται λοιπόν όταν το ανθρώπινο σώμα δεν έχει πια το μονοπώλιο των αισθήσεων; Μπορεί κάτι αθάνατο να αποδράσει από τη λογική της παραγωγικότητας, λαχταρώντας τον κύκλο της ζωής και του θανάτου, την ακροτελεύτια ανθρώπινη εμπειρία;
Ανάμεσα σε άλλες σημαντικές διακρίσεις, το βιβλίο βρέθηκε στη βραχεία λίστα για το Διεθνές Βραβείο Booker και για το Βραβείο Ursula K. Le Guin, ενώ μεταφράζεται σε 25 γλώσσες. Ενα φιλόδοξο έργο Ε.Φ., που αξίζει να διαβαστεί.
