Ακούγεται λίγο κλισέ αλλά οι Γιορτές περιλαμβάνουν και μερικές πιο χαλαρές μέρες. Ευκαιρία, λοιπόν, για διάβασμα κάποιων βιβλίων. Βιβλίων που είχαν κυκλοφορήσει παλαιότερα και που περίμεναν υπομονετικά τη σειρά τους να διαβαστούν, αλλά και βιβλίων που κυκλοφόρησαν πρόσφατα. Αναγκαία διευκρίνιση: οι «Αναμοχλεύσεις» δεν είναι στήλη βιβλιοκριτικής. Απλώς, να, υπάρχουν περιπτώσεις που το διάβασμα ενός βιβλίου γίνεται έναυσμα όχι μόνο για σχολιασμό του αλλά και για κάποιες σκέψεις ευρύτερα.
Κουτί μου ήρθε λοιπόν, για λόγους που είναι εν μέρει και προσωπικοί, το βιβλίο του Στάθη Καλύβα και της Νατάσας Τριανταφύλλη «Big Bang 1970-1973. Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας», που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Κάνω λόγο για «εν μέρει προσωπικούς λόγους» επειδή ανήκω στη γενιά εκείνη που βγήκε στο κουρμπέτι, το πολιτικό και το επαγγελματικό, στα χρόνια ακριβώς τα οποία καλύπτει το βιβλίο. Χαζεύοντας τις σχετικές λίστες που υπάρχουν στο «Big Bang» και που αφορούν βιβλία, εκδότες, ταινίες, θεατρικές παραστάσεις, δίσκους, έπιασα τον εαυτό μου να λέει: «Α, ναι, αυτό το είχα δει στο Στούντιο με τον Γιώργο, εκείνο στην Αλκυονίδα με τη Μαρία. Να και τα μονόπρακτα του Ιονέσκο, που τα είχαμε δει στον Κουν όλη η παλιοπαρέα μαζί. Να και ο Αλή Ρέτζο με τον οποίο μάς συστήθηκε το Ελεύθερο Θέατρο. Να και το εξώφυλλο του δίσκου του Σαββόπουλου, που μου τον είχε χαρίσει η Λένα για τα γενέθλιά μου». Να, να, να…
Για τον χώρο του βιβλίου και των εκδόσεων ειδικά, στον οποίο και «θητεύω» από το σωτήριον έτος 1969, όντως τα πράγματα έγιναν όπως τα περιγράφουν ο Καλύβας και η Τριανταφύλλη. Η άρση της προληπτικής λογοκρισίας το φθινόπωρο του 1969 (ίσως επειδή η χούντα ήθελε να δείξει ένα πιο «φιλελεύθερο» πρόσωπο στο εξωτερικό, μετά και την καταδίκη της στο Στρασβούργο για βασανιστήρια και άλλες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων) υπήρξε κάτι παραπάνω από καθοριστική. Το εναρκτήριο λάκτισμα είχε δοθεί ήδη το 1968 από τον Κάλβο, με τη δέουσα προσοχή βέβαια, για «τον φόβο των Ιουδαίων». Αμέσως μετά την άρση της λογοκρισίας λοιπόν, και κυρίως το 1970-72, έχουμε πραγματικό πανδαιμόνιο στο εκδοτικό τοπίο. Εκδοτικοί οίκοι ξεφυτρώνουν ο ένας μετά τον άλλον, με υποτυπώδη κεφάλαια και υποτυπώδη γραφεία, αλλά και με εκδόσεις που περιλαμβάνουν Τρότσκι και Ρόζα Λούξεμπουργκ, Μάο και Τσε, Μαρκούζε και βιβλία για τον Μάη του ’68, Μπρεχτ και Γκράμσι.
Μετά την άρση της λογοκρισίας και κυρίως το 1970-72, εκδοτικοί οίκοι ξεφυτρώνουν ο ένας μετά τον άλλον.
Τα πάντα όλα της αριστερής Βουλγκάτας της εποχής. Ακόμα και η Σύγχρονη Εποχή, ο επίσημος εκδοτικός οίκος του ΚΚΕ, τότε ιδρύεται, το 1972. Το 1972 κυκλοφορεί επίσης (και κατάσχεται) το πρώτο τεύχος του «Αντί», ήδη το 1970 έχουν ιδρυθεί με σαφώς αντιχουντικούς στόχους η Εταιρεία Μελέτης Ελληνικών Προβλημάτων και η Ελληνοευρωπαϊκή Κίνηση Νέων (οι ονομασίες μάλλον για ξεκάρφωμα, όπως θα λέγαμε ίσως σήμερα), το 1972 έρχεται στην Αθήνα ο Γκύντερ Γκρας και τρέχουμε να τον ακούσουμε. Το τυπωμένο χαρτί και ο επαναστατικός –ή, έστω, αντιχουντικός– οίστρος ήταν τότε αξεδιάλυτα δεμένα μεταξύ τους για τους περισσότερους από τη γενιά μου – εξ ου και ο τίτλος «Μεταξύ Γουτεμβέργιου και Μαρξ» που είχα επιλέξει για ένα βιβλιαράκι μου με στοιχεία και για εκείνη την εποχή (κυκλοφόρησε το 1999).
Πολύτιμο βιβλίο, λοιπόν, το «Big Bang: 1970-1973», και όχι μόνο για βετεράνους όπως η αφεντιά μου. Καλογραμμένο, διαβαστερό, με χρήσιμο αρχειακό υλικό και χρήσιμη βιβλιογραφία, με εικονογράφηση που υπηρετεί το κείμενο. Α, ναι, και με πολύ καλά ελληνικά, για να μην ξεχνάω και το χούι μου. Εντόπισα κι εγώ μικροελλείψεις, μικροπαραλείψεις, ίσως και υπερβολές ως προς τον ρόλο ορισμένων προσώπων και ομάδων. Μα τον Τουτάτη, όμως! Ας μην είμαστε τόσο μίζεροι, τόσο δυσκοίλιοι! Και μην ακούτε κάτι χολερικούς που αυτοαποκαλούνται αριστεροί και προοδευτικοί και που λένε ότι το βιβλίο «ξεπλένει τη χούντα». Κάθε άλλο παρά αυτό κάνει. Αν κάτι απασχολεί τους συγγραφείς του, αυτό είναι το παράδοξο (;) να υπάρχει τέτοια έξαρση έμπνευσης και δημιουργικότητας σε μια τόσο μαύρη εποχή. Οσο για την εξήγηση που δίνουν στο φαινόμενο, κατά τη γνώμη μου, κάθε άλλο παρά αυθαίρετη ή επιδερμική είναι.
Ο Νίκος Αλιβιζάτος δεν διστάζει να δηλώσει ότι η διετία 1970-72 ήταν η καλύτερη περίοδος της ζωής του.
Θα κλείσω με δυο δηλώσεις που έχουν το βάρος τους και με ένα σχεδόν σουρεαλιστικό περιστατικό που αλίευσα στο «Big Bang». Ο Νίκος Αλιβιζάτος, συμφοιτητής μου εκείνα τα χρόνια στη Νομική, με αντιχουντική δράση και καλός γνώστης της εποχής, δεν διστάζει να δηλώσει ότι η διετία 1970-72 ήταν η καλύτερη περίοδος της ζωής του, «η εποχή που είχα την πεποίθηση (ή, αν μη τι άλλο, νόμιζα) ότι μετέχω στη διαμόρφωση της Ιστορίας». Ο Μίμης Ανδρουλάκης, επίσης από τους καλύτερους γνώστες της εποχής, συνομολογεί: «Αν και τα χρόνια της αντιδικτατορικής πάλης ήταν πολύ δύσκολα, ήταν ωστόσο τα καλύτερα χρόνια της ζωής μου». Οσο για τον καλό μου φίλο και παλιό μου σύντροφο Δημήτρη Ψυχογιό, αφηγείται πώς την Πρωτομαγιά του 1970 έφυγε από το «Ροντέο», όπου είχε πάει να ακούσει τον Σαββόπουλο, συνάντησε τον Γιώργο Σαγιά (έναν ακόμα από τους «αφανείς» της αντίστασης στη χούντα), έβαλαν μια βόμβα στη μάντρα της κοντινής ΓΣΕΕ, και γύρισε στο «Ροντέο». Και προσθέτει ο Δημήτρης: «Μόλις ένα τέταρτο διήρκεσε αυτό. Κανείς δεν είχε καταλάβει ότι είχα λείψει». Πόσο πιο εύκολα είναι όλα όταν είσαι 22 ετών!
