Μεγαλώνοντας στα προάστια της Νέας Υόρκης τη δεκαετία του ’60, ο Ανταμ Φρανκ ήταν ένα παιδί μαγεμένο από την επιστημονική φαντασία, που αποστήθιζε την ταχύτητα του φωτός ενώ οι συνομήλικοί του έπαιζαν στις αλάνες. Αυτή η παιδική εμμονή εξελίχθηκε σε μια λαμπρή πορεία: σήμερα, ως καθηγητής Φυσικής και Αστρονομίας στο Πανεπιστήμιο του Ρότσεστερ, μελετάει τον θάνατο των άστρων μέσω υπερυπολογιστών.
Ωστόσο, δεν περιορίζεται στο εργαστήριο. Αυτοαποκαλούμενος «ευαγγελιστής της επιστήμης», αρθρογραφεί στους New York Times, σχολιάζει στο CNN και συμβουλεύει το Χόλιγουντ (όπως έκανε για την ταινία «Doctor Strange»), ενώ πλέον ηγείται χρηματοδότησης της NASA για την αναζήτηση τεχνοϋπογραφών στο σύμπαν. Με αφορμή την πρόσφατη ελληνική έκδοση του τελευταίου του συγγραφικού πονήματος «Το μικρό βιβλίο των εξωγήινων» (μτφρ.: Μιχάλης Δαγτζής, Εκδ. Ροπή), συζητάμε για το θεμελιώδες ερώτημα: είμαστε μόνοι;
– Τι καινούργιο προσφέρει το νέο σας βιβλίο στο κοινό σε σχέση με όσα γνωρίζαμε;
– Σηματοδοτεί το τέλος των εικασιών και την αρχή των αποδείξεων. Για 2.500 χρόνια, από τον Αριστοτέλη και τον Δημόκριτο, οι άνθρωποι διαφωνούσαν φιλοσοφικά για τη ζωή στο σύμπαν. Τώρα βρισκόμαστε στο σημείο καμπής όπου διαθέτουμε τα μέσα για να λάβουμε πραγματικά δεδομένα. Στόχος μου είναι να δείξω στο κοινό ότι έχουμε αφήσει πίσω τις ασαφείς αφηγήσεις της ουφολογίας και οδεύουμε προς επιστημονικά τεκμηριωμένες απαντήσεις, μια διαδικασία που θα ξεδιπλωθεί συναρπαστικά τις επόμενες δεκαετίες.
– Πώς θα αξιολογούσατε την ακρόαση στο Κογκρέσο για τα UAPs (Αγνώστου Ταυτότητας Ιπτάμενα Φαινόμενα), που έλαβε χώρα τον Ιούλιο του 2023;
– Επιστημονικά μιλώντας, δεν προσέφερε τίποτα ουσιαστικό. Η φρενίτιδα με τα UFO ξεκίνησε στον Ψυχρό Πόλεμο, συχνά ως εργαλείο παραπληροφόρησης των κυβερνήσεων. Στις ακροάσεις εκείνες ακούσαμε μόνο προσωπικές μαρτυρίες, που αποτελούν τη χειρότερη μορφή αποδεικτικών στοιχείων, καθώς ακόμη και εκπαιδευμένοι πιλότοι μπορεί να παραπλανηθούν υπό συνθήκες πίεσης. Δεν υπήρξε καμία άμεση απόδειξη, παρά μόνο ιστορίες του τύπου «άκουσα από κάποιον ότι η κυβέρνηση κρύβει κάτι», μια ρητορική που ανακυκλώνεται από το 1956. Η επιστήμη όμως δεν μπορεί να βασιστεί σε φήμες.
– Παράλληλα, η τεχνολογία εξελίσσεται ραγδαία. Πώς αλλάζει αυτό τα δεδομένα της έρευνας;
– Αυτή είναι η ουσία: η γέννηση της επιστήμης της Αστροβιολογίας. Πλέον διαθέτουμε τηλεσκόπια ικανά να αναλύσουν την ατμόσφαιρα εξωπλανητών και να εντοπίσουν βιοϋπογραφές (ίχνη ζωής) ή τεχνοϋπογραφές (ίχνη πολιτισμού). Αν φανταστείτε τον ουρανό ως ωκεανό, μέχρι τώρα έχουμε εξερευνήσει μια ποσότητα ίση με μια… μπανιέρα. Τώρα όμως, με τη σωστή χρηματοδότηση και τα εξειδικευμένα εργαλεία, ξεκινάει η πραγματική αναζήτηση.
– Στο βιβλίο σας τονίζετε ότι αυτή η νέα επιστήμη απαιτεί μια νέα νοοτροπία. Τι εννοείτε;
– Το μεγαλείο της Αστροβιολογίας έγκειται στη διεπιστημονικότητά της. Δεν αρκούν οι αστρονόμοι, χρειαζόμαστε και βιολόγους, οικολόγους, ακόμη και ιστορικούς. Το κλειδί είναι να παραμείνουμε «αγνωστικιστές». Δεν αναζητούμε απαραίτητα ζωή βασισμένη στον άνθρακα, στο νερό ή στο DNA. Πρέπει να διευρύνουμε την αντίληψή μας για το τι συνιστά «βιοϋπογραφή» ή «τεχνοϋπογραφή», ώστε να μην προσπεράσουμε κάτι που βρίσκεται μπροστά στα μάτια μας επειδή απλώς δεν μοιάζει με εμάς.
Αν φανταστείτε τον ουρανό ως ωκεανό, μέχρι τώρα έχουμε εξερευνήσει μια ποσότητα ίση με μια… μπανιέρα. Τώρα όμως, με τη σωστή χρηματοδότηση και τα εξειδικευμένα εργαλεία, ξεκινάει η πραγματική αναζήτηση.
– Πρόσφατα προκλήθηκε θόρυβος με το αντικείμενο «3i-Atlas», με κάποιους επιστήμονες, όπως ο Αβι Λομπ, να μιλούν για εξωγήινη τεχνολογία. Τι θα σχολιάζατε σχετικά;
– Πρόκειται για κομήτη. Και αυτό από μόνο του είναι σπουδαίο. Είναι το τρίτο διαστρικό αντικείμενο που εντοπίζουμε να διασχίζει το ηλιακό μας σύστημα, κάτι που μας δίνει μοναδικές πληροφορίες για τη χημική σύσταση άλλων ηλιακών συστημάτων. Οσον αφορά τον Αβι Λομπ, παρόλο που είναι λαμπρός επιστήμονας, η εμμονή του να βλέπει εξωγήινους παντού υπονομεύει την επιστημονική αξιοπιστία. Αν φωνάζουμε «λύκος» για κάθε πέτρα που περνάει από τη γειτονιά μας, κανείς δεν θα μας πιστέψει όταν έρθει η πραγματική ανακάλυψη.
– Πώς φαντάζεστε την πρώτη επαφή, αν υπάρξει, και ποια είναι τα επόμενα βήματα αν εντοπίσουμε ζωή;
– Πρέπει να ξεχάσουμε τα ανθρωπόμορφα «πράσινα ανθρωπάκια». Η ταινία «Arrival» έδωσε, ίσως, την πιο εύστοχη απεικόνιση – μάλλον δεν θα είναι αυτό που περιμένουμε. Αν ανακαλύψουμε κάπου ζωή, δεν θα πάμε εκεί αμέσως, ούτε θα ανοίξουμε διάλογο. Θα εντοπίσουμε πρώτα ενδείξεις βιόσφαιρας (π.χ. δάση) μέσω τηλεσκοπίων και θα χρειαστούν δεκαετίες για να επιβεβαιώσουμε τα ευρήματα και να κατανοήσουμε τη βιοχημεία τους. Το επόμενο βήμα θα είναι η κατασκευή γιγαντιαίων διαστημικών τηλεσκοπίων, όπως το τηλεσκόπιο ηλιακού βαρυτικού φακού (Solar Gravitational Lens), που θα χρησιμοποιεί τον Hλιο ως μεγεθυντικό φακό. Με αυτό θα μπορούσαμε να χαρτογραφήσουμε έναν εξωπλανήτη με τρομακτική λεπτομέρεια, διακρίνοντας αντικείμενα μεγέθους μιας πόλης.
– Μια ιντριγκαδόρικη θεωρία που έχετε μελετήσει είναι η «Υπόθεση των Σιλούριων» σχετικά με πιθανούς χαμένους πολιτισμούς πριν από τον άνθρωπο. Θα μπορούσε να ισχύει κάτι τέτοιο ή ανήκει στη σφαίρα της φαντασίας;
– Η έρευνά μας έδειξε ότι αν υπήρχε ένας βιομηχανικός πολιτισμός πριν από 100 εκατ. χρόνια, πιθανότατα δεν θα άφηνε ίχνη, καθώς η τεκτονική δραστηριότητα της Γης ανακυκλώνει πλήρως την επιφάνεια. Ωστόσο, αυτό δεν δικαιώνει ψευδοεπιστήμονες, όπως ο Γκράχαμ Χάνκοκ, που κατασκευάζουν θεωρίες χωρίς αποδείξεις. Η γεωλογία είναι αμείλικτη: τα πειστήρια χάνονται.
– Γιατί δεν μπορούμε να δούμε αυτές τις θεωρίες απλώς ως «μια άλλη άποψη»; Τι είναι αυτό που ξεχωρίζει την πραγματική έρευνα;
– Η λογοδοσία και ο φόβος του λάθους. Οταν ο αστρονόμος Ανταμ Ρις ανακάλυψε ότι το σύμπαν διαστέλλεται επιταχυνόμενο (κάτι που του χάρισε το Νομπέλ), ήταν τρομοκρατημένος, γιατί ήξερε ότι έπρεπε να παρουσιάσει τα δεδομένα του στους εξυπνότερους ανθρώπους του κόσμου, οι οποίοι θα προσπαθούσαν να καταρρίψουν τη δουλειά του. Αυτό είναι η επιστήμη: σκληρή δουλειά, λεπτομέρεια και συνεχής έλεγχος. Αντιθέτως, οι ψευδοεπιστήμονες δεν χρειάζεται να αποδείξουν τίποτα σε κανέναν.
– Πολλοί ελπίζουν ότι ένας πολιτισμός ικανός για διαστρικά ταξίδια θα έχει ξεπεράσει, αναγκαστικά, τη βία. Είναι όντως η τεχνολογική εξέλιξη εγγύηση για την ηθική;
– Δεν συμμερίζομαι την αισιόδοξη αντίληψη ότι η τεχνολογική πρόοδος συνεπάγεται ηθική ωριμότητα. Δεν μπορούμε να προβάλουμε ανθρώπινες αξίες στο Διάστημα. Μπορεί κιόλας να ισχύει αυτό που έλεγε ο Στίβεν Χόκινγκ, ότι πρέπει να προσέχουμε γιατί μπορεί να υπάρχουν «λύκοι ανάμεσα στα άστρα». Oμως, το μεγαλύτερο εμπόδιο στην επικοινωνία ίσως δεν είναι η επιθετικότητα, αλλά η ίδια η φύση της νόησης: μια εξωγήινη νοημοσύνη μπορεί να είναι τόσο θεμελιωδώς διαφορετική από τη δική μας, που η έννοια της «επαφής» να είναι αδύνατη. Ακόμη κι αν τους βρούμε, ίσως να μην μπορέσουμε ποτέ να τους καταλάβουμε.
Υποθέσεις, ενδείξεις και το τέλος των πολιτισμών
Doctor Who και γεωλογία
Η «Υπόθεση των Σιλούριων» (The Silurian Hypothesis) που διατύπωσε επιστημονικά ο Φρανκ μαζί με τον Γκάβιν Σμιντ της NASA, πήρε το όνομά της από τη διάσημη βρετανική σειρά επιστημονικής φαντασίας «Doctor Who». Η μελέτη αποδεικνύει πως ένας βιομηχανικός πολιτισμός που άκμασε εκατομμύρια χρόνια πριν, δεν θα άφηνε σχεδόν κανένα γεωλογικό ίχνος σήμερα.
Mια εξωγήινη νοημοσύνη μπορεί να είναι τόσο θεμελιωδώς διαφορετική από τη δική μας, που η έννοια της «επαφής» να είναι αδύνατη. Ακόμη και αν τους βρούμε, ίσως να μην μπορέσουμε ποτέ να τους καταλάβουμε.
Ο «Παράγοντας του γέλιου»
Για δεκαετίες, το αμερικανικό Κογκρέσο αρνιόταν να χρηματοδοτήσει την αναζήτηση εξωγήινης νοημοσύνης (SETI), φοβούμενο τη γελοιοποίηση από τον Τύπο και τους ψηφοφόρους. Χρειάστηκε η αλλαγή της ορολογίας σε «τεχνοϋπογραφές» και η επιμονή επιστημόνων όπως ο Φρανκ για να σπάσει το ταμπού και να αρχίσει η NASA τις χρηματοδοτήσεις το 2019.
Ρύπανση ως απόδειξη ζωής
Μία από τις πιο ισχυρές ενδείξεις που αναζητούν τα σύγχρονα τηλεσκόπια δεν είναι ραδιοσήματα, αλλά… καυσαέρια. Συγκεκριμένα, η παρουσία χλωροφθορανθράκων (CFCs) στην ατμόσφαιρα ενός εξωπλανήτη θα αποτελούσε αδιάσειστη απόδειξη τεχνολογικού πολιτισμού, καθώς αυτές οι ενώσεις δεν παράγονται φυσικά.
Ο Ηλιος «λυγίζει» το φως
Ακούγεται εξωπραγματικό αλλά βασίζεται στη Φυσική του Αϊνστάιν: να χρησιμοποιήσουμε την τεράστια βαρύτητα του ίδιου του Ηλιου για να λυγίσουμε το φως, μετατρέποντας ουσιαστικά το άστρο μας σε φακό τηλεσκοπίου. Αυτό θα μας επέτρεπε να δούμε έναν πλανήτη 100 έτη φωτός μακριά με τρομακτική λεπτομέρεια.
Η μεγάλη σιωπή
Γιατί δεν ακούμε κανέναν εκεί έξω; Yπάρχουν δύο εκδοχές. Η πρώτη είναι ότι η ζωή δημιουργείται εξαιρετικά δύσκολα, οπότε είμαστε οι μοναδικοί τυχεροί «νικητές» του σύμπαντος. Η δεύτερη είναι ότι η ζωή γεννιέται εύκολα, αλλά οι πολιτισμοί έχουν την τάση να αυτοκαταστρέφονται πριν προλάβουν να ταξιδέψουν στα άστρα.
