Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ. ΚΡΙΤΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ
Επιστημονική επιμέλεια: Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης και Κωνσταντίνος Τσουκαλάς
εκδ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης σελ. 944
Αν υπάρχει κάτι που κερδίσαμε από την επέτειο των 200 ετών από την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης είναι η συγκομιδή σημαντικών βιβλίων που κυκλοφόρησαν από το 2020 κι έπειτα. Σχεδόν όλες και όλοι οι κορυφαίες/οι ιστορικοί της περιόδου συνέβαλαν στην επέτειο με μία ή και περισσότερες μονογραφίες. Ενας από τους καλύτερους ιστορικούς στον κόσμο, ο Μαρκ Μαζάουερ, μας προσέφερε μια σύνθεση υψηλής ποιότητας. Πλήθος νέων ιστορικών μάς έδωσαν δικά τους κείμενα. Οι συμβολές αυτές ήταν τόσο πολλές που είναι αδύνατον να τις παρακολουθήσει κανείς στο σύνολό τους, ακόμη κι αν η Ελληνική Επανάσταση αποτελεί το κύριο ερευνητικό του πεδίο. Η κοινότητα των ιστορικών, λοιπόν, έχει μπροστά της άφθονο υλικό για να κατανοήσει καλύτερα το σημαντικότερο γεγονός της νεότερης Ελληνικής Ιστορίας, έχει στη διάθεσή της νέες πηγές, πλούσια και καλής ποιότητας βιβλιογραφία, ένα δυναμικό νέων ανθρώπων που εργάζονται (όσο τους επιτρέπει η ασθενική χρηματοδότηση της έρευνας) πάνω στην Επανάσταση. Αλλά αυτή η τόσο αξιόλογη κοινότητα έχει μια αδυναμία: παρά το πλούσιο και ποιοτικό της έργο έχει επηρεάσει ελάχιστα τη δημόσια Ιστορία. Ο μεγάλος ιστορικός Βασίλης Παναγιωτόπουλος είχε επισημάνει πριν από 15 χρόνια τη σοβαρότητα του προβλήματος: «Η απόκλιση ανάμεσα στην επιστημονική και τη δημόσια Ιστορία αποτελεί σοβαρό πολιτιστικό πρόβλημα για την Ελλάδα».
Πέρα από τη δημαγωγία
Αυτό, βέβαια, δεν είναι ελληνικό φαινόμενο, ούτε περιορίζεται στην Ιστορία. Η ένταση ανάμεσα στην καλής ποιότητας ιστοριογραφία και τη δημόσια Ιστορία δεν αποτελεί ιδιαιτερότητα της ελληνικής περίπτωσης, αλλά εντάσσεται σε ένα διεθνές φαινόμενο. Η διάκριση ανάμεσα σε εξειδικευμένη, επαγγελματική γνώση και σε δημαγωγικές ή πολιτικά χρήσιμες αφηγήσεις συναντάται σε πολλά πεδία της επιστήμης – από την Ιστορία έως την Ιατρική και τη Βιολογία. Στην Ιατρική, για παράδειγμα, η απόσταση ανάμεσα στη σύνθετη, ερευνητικά τεκμηριωμένη γνώση και στις απλουστευμένες δημόσιες αναπαραστάσεις έχει οδηγήσει σε παρανοήσεις γύρω από κρίσιμα ζητήματα, όπως οι εμβολιασμοί. Αντιστοίχως, στην Ιστορία, η επιστημονική έρευνα συχνά αντιπαρατίθεται σε εθνικές μυθολογίες και σε συνδεδεμένες με ταυτότητες αφηγήσεις που έχουν ισχυρό συναισθηματικό φορτίο και αναπαράγουν στερεότυπα. Το αποτέλεσμα είναι μια διαρκής δυσκολία πρόσληψης και κατανόησης της επιστήμης από το ευρύ κοινό: η επιστημονική γνώση κινδυνεύει να απομονωθεί στους ειδικούς, ενώ η δημόσια Ιστορία ή η λαϊκιστική «επιστήμη» συχνά κυριαρχούν στον δημόσιο λόγο με όρους που ευνοούν την παραπληροφόρηση και την ιδεολογική χρήση. Πρόκειται για ένα δομικό πρόβλημα της σχέσης μεταξύ επιστημονικής έρευνας και κοινωνικής διάχυσης της γνώσης, με συνέπειες όχι μόνο για την ιστοριογραφία αλλά και για την ίδια τη λειτουργία της δημόσιας σφαίρας σε μια δημοκρατία. Ας πάρουμε το παράδειγμα της Ελληνικής Επανάστασης: η δημαγωγική «ιστορία» (στην οποία η Ακροδεξιά ασκεί δυσανάλογη επιρροή) ελέγχει σχεδόν πλήρως τον τρόπο που βλέπει την Επανάσταση ο μέσος Ελληνας. Ακόμη και άτομα με υψηλό μορφωτικό επίπεδο έχουν μια εντελώς διαστρεβλωμένη εικόνα για την περίοδο, δεν τους έχει αγγίξει καθόλου η σπουδαία δουλειά που έχει γίνει από καλούς ιστορικούς εδώ και δεκαετίες.
Ομως, η ελληνική ερευνητική κοινότητα έκανε ό,τι καλύτερο μπορούσε στην παραγωγή νέας γνώσης, αλλά και στη συστηματοποίηση της ήδη υπάρχουσας. Ως προς τον δεύτερο στόχο, η σημαντικότερη δουλειά έγινε με το εμβληματικό έργο που παρουσιάζω σήμερα, το πολύτιμο «Κριτικό Λεξικό» για την Επανάσταση του 1821, που εκδόθηκε πρώτα στα αγγλικά από το Harvard University Press και τώρα στα ελληνικά από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης – σε επιμέλεια των ομ. καθηγητών του ΕΚΠΑ και ακαδημαϊκών, Πασχάλη Κιτρομηλίδη και Κωνσταντίνου Τσουκαλά. Το Κριτικό Λεξικό της Ελληνικής Επανάστασης φωτίζει τεκμηριωμένα το 1821, παρουσιάζει, αυτό που οι Αγγλοσάξονες ονομάζουν state of the art. Κανονικά αυτό το βιβλίο θα έπρεπε να βρίσκεται στις βιβλιοθήκες κάθε σχολείου της Ελλάδας και να χρησιμοποιείται από καθηγητές Ιστορίας και δασκάλους ως οδηγός.=
Το «Κριτικό Λεξικό» αποτελείται από 950 σελίδες, 46 δοκίμια γραμμένα από 39 ιστορικούς. Ο όρος «Κριτικό Λεξικό» δηλώνει πως δεν πρόκειται για ένα συμβατικό αλφαβητικό λεξικό ονομάτων ή γεγονότων, αλλά για ένα είδος θεματικού «Companion» – έναν οδηγό.
Σφαιρική κάλυψη
Οι επτά θεματικές ενότητες του τόμου καλύπτουν σφαιρικά την Ελληνική Επανάσταση. Πρώτα εξετάζεται το γενικό πλαίσιο: η κατάσταση στη βαλκανική ενδοχώρα και την Οθωμανική αυτοκρατορία πριν από το 1821, καθώς και ο ρόλος της ελληνικής διασποράς. Ακολουθεί η ενότητα «Στον δρόμο για την Επανάσταση», όπου παρουσιάζονται οι προεπαναστατικές ελληνικές κοινότητες, μορφές αντίστασης και οι μυστικές εταιρείες όπως η Φιλική Εταιρεία. Μια τρίτη ενότητα καλύπτει τα γεγονότα και τους τόπους του Αγώνα, περιγράφοντας την έκρηξη και εξέλιξη της Επανάστασης σε διάφορες περιοχές – από τη Μολδοβλαχία, την Πελοπόννησο και τη Ρούμελη μέχρι τη Μικρά Ασία και την Κύπρο. Στη συνέχεια, η ενότητα «Πρόσωπα» συγκεντρώνει τους κύριους πρωταγωνιστές κατανεμημένους σε κατηγορίες: πολιτικοί και στρατιωτικοί ηγέτες, κληρικοί, διπλωμάτες, διανοούμενοι, αλλά και γυναίκες – αναδεικνύοντας ότι δίπλα στους οικείους πρωταγωνιστές (Κολοκοτρώνης, Μαυροκορδάτος κ.ά.) υπήρξαν και λιγότερο γνωστές μορφές, όπως π.χ. οι Μανιάτισσες που συμμετείχαν ενεργά στην άλωση της Τριπολιτσάς. Η πέμπτη θεματική ενότητα πραγματεύεται τους θεσμούς που αναδύθηκαν ή εξελίχθηκαν εν μέσω του Αγώνα: τις εθνικές συνελεύσεις και τα συντάγματα, τη διοικητική οργάνωση, τα οικονομικά της Επανάστασης, την Παιδεία, την Εκκλησία και τον Τύπο. Ακολουθεί η ενότητα «Ιδέες και δημιουργική έκφραση», με δοκίμια για τον Διαφωτισμό και την ιδεολογία της Επανάστασης, τη λόγια γραμματεία και τον λαϊκό πολιτισμό, τη λογοτεχνία και τη μουσική που εμπνεύστηκαν από τον Αγώνα. Τέλος, ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η έβδομη ενότητα για τις «Αντηχήσεις και προσλήψεις» του 1821: εδώ εξετάζεται το διεθνές κίνημα του φιλελληνισμού, η αποτύπωση του Αγώνα στη ζωγραφική και τη ρομαντική φαντασία της Ευρώπης, καθώς και η μετεπαναστατική ιστοριογραφία, οι μνήμες, οι επέτειοι, οι συμβολικοί εορτασμοί.
Στο Λεξικό συμμετέχουν Ελληνες και ξένοι ιστορικοί, σε κάποιες περιπτώσεις με διεθνές κύρος. Οι επιμελητές πέτυχαν να εξασφαλίσουν εντυπωσιακή ποικιλία οπτικών: από μελέτες για συγκεκριμένες περιοχές ή ομάδες, έως συγκριτικές προσεγγίσεις υπερεθνικής εμβέλειας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η ενότητα για τις «Αντηχήσεις και προσλήψεις» του 1821: εδώ εξετάζεται το διεθνές κίνημα του φιλελληνισμού, η αποτύπωση του Αγώνα στη ζωγραφική και τη ρομαντική φαντασία της Ευρώπης.
Το «Κριτικό Λεξικό» δεν περιορίζεται να αφηγηθεί συμβατικά την «εθνική παλιγγενεσία έπειτα από τετρακόσια χρόνια σκλαβιάς». Ηδη από την εισαγωγική του τοποθέτηση μετατοπίζει την οπτική γωνία: αντιμετωπίζει την Ελληνική Επανάσταση όχι μόνο ως υπόθεση των Ελλήνων, αλλά ως μέρος του ευρύτερου κινήματος της ελευθερίας στην εποχή των επαναστάσεων. Υπό αυτό το πρίσμα, αναδεικνύεται ότι το 1821 ξανάδωσε πνοή στο ευρωπαϊκό επαναστατικό κύμα, αμφισβητώντας την τάξη της Ιερής Συμμαχίας και αναπτερώνοντας τις ελπίδες των φιλελευθέρων σε Ευρώπη και Αμερική. Οι συντελεστές του τόμου υιοθετούν αυτή τη διευρυμένη οπτική: μελετούν τις διεθνείς διασυνδέσεις της Ελληνικής Επανάστασης, εντάσσοντάς την στον παγκόσμιο επαναστατικό κανόνα της εποχής. Παράλληλα, δεν αγνοείται η φιλελεύθερη και συνταγματική διάσταση του Αγώνα: ο τόμος υπογραμμίζει ότι οι Ελληνες επαναστάτες υιοθέτησαν πρωτοποριακά συντάγματα με δημοκρατικές αρχές, καθιστώντας το νέο κράτος υπόδειγμα στην Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο.
Η «γέφυρα»
Το Λεξικό γεφυρώνει την ελληνική ιστοριογραφική παράδοση με τα πορίσματα της σύγχρονης διεθνούς έρευνας, καλύπτοντας ένα κενό στη βιβλιογραφία, καθώς εντάσσονται οι οπτικές της κοινωνικής και οικονομικής ιστορίας – θέματα όπως οι τάξεις, η αγροτική οικονομία, το εμπόριο και τα φορολογικά βάρη του αγώνα. Το ίδιο ισχύει και για την οθωμανική σκοπιά: εκεί όπου παλαιότερα η Οθωμανική Αυτοκρατορία παρουσιαζόταν μονολιθικά ως «ο δυνάστης», πλέον μελετάται ως ζωντανός οργανισμός με τις δικές του κρίσεις και μεταρρυθμίσεις. Η προσέγγιση του φύλου και της καθημερινότητας δίνει νέο βάθος στην κατανόηση του Αγώνα.
Αναδεικνύεται ότι το 1821 ξανάδωσε πνοή στο ευρωπαϊκό επαναστατικό κύμα, αμφισβητώντας την τάξη της Ιερής Συμμαχίας και αναπτερώνοντας τις ελπίδες των φιλελευθέρων σε Ευρώπη και Αμερική.
Η πλούσια εικονογράφηση του τόμου και οι ενσωματωμένοι χάρτες, κάνουν την ανάγνωση πιο ζωντανή. Η έκδοση είναι καλαίσθητη και φροντισμένη, όπως και η μετάφραση – αλλά τα υψηλά εκδοτικά στάνταρ των ΠΕΚ είναι γνωστά.
Βεβαίως, η μορφή του συλλογικού αυτού εγχειρήματος συνεπάγεται και ορισμένες αναπόφευκτες αδυναμίες. Η θεματική οργάνωση, παρότι προσφέρει συνοχή, σημαίνει ότι το βιβλίο δεν προσφέρεται ως γρήγορο εργαλείο αναζήτησης. Σε ένα τόσο μεγάλο έργο υπάρχει ανισότητα στην ποιότητα, δεν θα μπορούσε να γίνει αλλιώς. O πολυφωνικός χαρακτήρας του τόμου οδηγεί σε κάποιες επαναλήψεις. Ωστόσο είναι προφανές ότι πίσω από κάθε κείμενο υπάρχει το στιβαρό χέρι των επιμελητών, που εξασφάλισαν την υψηλή ποιότητα του συνόλου και την ομοιογένεια. Οπωσδήποτε ο ενημερωμένος αναγνώστης θα μπορούσε να επισημάνει κενά, συμβατικές προσεγγίσεις, ίσως και κάποιες παρωχημένες αποτιμήσεις. Αλλά δεν πρέπει να είμαστε μίζεροι. Τέτοιες λεπτομέρειες δεν μειώνουν τη συνολική αξία του έργου· αντιθέτως, αναδεικνύουν το γεγονός ότι ένα μόνο βιβλίο, ακόμη και τόσο ογκώδες, δεν μπορεί να εξαντλήσει πλήρως κάθε θέμα της Επανάστασης – και ούτε ήταν αυτός ο στόχος του.
Το «Κριτικό Λεξικό της Ελληνικής Επανάστασης» αποτελεί έναν πολύτιμο τόμο τόσο για τον ειδικό μελετητή όσο και για το ευρύτερο αναγνωστικό κοινό που ενδιαφέρεται για το 1821 και αναζητεί έναν έγκυρο οδηγό, ο οποίος επιπλέον προσφέρει, σε κάποιες περιπτώσεις, νέες συνθέσεις και ερμηνείες.
*Ο κ. Αριστείδης Χατζής είναι καθηγητής στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το βιβλίο του «Ο Ενδοξότερος Αγώνας: Η Ελληνική Επανάσταση του 1821» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος.
