Η σκηνή με τον Χριστό, τη Μάρθα και τη Μαρία, την οποία αφηγείται μόνο ο Λουκάς (10:38-42), έχει γίνει παροιμιώδης. Η Μάρθα υποδέχεται τον Χριστό στο σπίτι της και τον φροντίζει, ενώ η Μαρία κάθεται και τον ακούει. Οταν η Μάρθα παραπονιέται και ζητάει από τον Χριστό να πει στην αδερφή της να τη βοηθήσει λίγο, ο Χριστός την επιπλήττει και επαινεί την αδερφή της: «Μάρθα Μάρθα, μεριμνάς και τυρβάζη περί πολλά· ενός δε έστι χρεία. Μαρία δε την αγαθήν μερίδα εξελέξατο, ήτις ουκ αφαιρεθήσεται απ’ αυτής». Στους Ορθοδόξους η περικοπή είναι πασίγνωστη, γιατί συνενώθηκε αυθαίρετα με λίγους στίχους από το επόμενο κεφάλαιο (11:27-28) και αποτέλεσε το κατεξοχήν θεομητορικό ευαγγέλιο, που διαβάζεται δεκάδες φορές τον χρόνο στις εκκλησίες μας. Η αυθαίρετη αυτή σύνδεση της Μάρθας και της Μαρίας με την Παναγία έχει πάντως και αυτή την ιστορία της στον χριστιανισμό, αλλά δεν θα σταθούμε.
Την ώρα της ακροάσεως του λόγου πρέπει να τα αφήνεις όλα στην άκρη, «μη δειν εν ακροάσεως καιρώ περί έτερα ησχολήσθαι», εξηγεί ο Χρυσόστομος για το περιστατικό του Χριστού με τη Μάρθα και τη Μαρία, το οποίο αφηγείται ο Λουκάς (10:38-42).
Το σύντομο αυτό περιστατικό προκάλεσε αμέτρητα ερμηνευτικά σχόλια ανά τους αιώνες, μέχρι σήμερα. Συζητήθηκε κυρίως υπό το πρίσμα της σχέσης πράξης και θεωρίας, καλών έργων και πίστης, vita activa και vita contemplativa. Οι βασικές ερμηνευτικές γραμμές είναι δύο: οι νεοπλατωνίζοντες, οι αναχωρητές και οι μοναχοί εν γένει θεώρησαν ότι εδώ καταξιώνεται η θεωρία (contemplatio) και απαξιώνεται η πράξη, άρα επικυρώνεται από τον ίδιο τον Χριστό η επιλογή τους. Αυτή υπήρξε και η επικρατέστερη ερμηνεία: το εν ου έστι χρεία είναι, κατά τη διατύπωση, ανάμεσα σε εκατοντάδες άλλες, του Ιωάννη Κασσιανού, η theoria, id est contemplatio dei (Collationes, 23.3, SC 64, σ. 141). Η Μαρία αποτελεί το καινοδιαθηκικό πρότυπο αυτής της στάσης. Αλλοι πατέρες και εκκλησιαστικοί συγγραφείς, με πρακτικότερο και κοινωνικότερο προσανατολισμό, αρνούνται τούτη την απόλυτη διχοτομία και προσπαθούν να διασώσουν την ειρηνική συνύπαρξη της Μάρθας και της Μαρίας.
Παράδοξο
Το περιστατικό είναι πράγματι παράδοξο: είναι δυνατόν ο Χριστός να αποδοκιμάζει τη φιλοξενία; Να επιπλήττει τη γυναίκα που τον υποδέχεται και τον φροντίζει; Είναι δυνατόν να φέρεται τόσο άδικα και αχάριστα προς τη Μάρθα, την οποία εξάλλου συμπαθεί, όπως φανερώνει η διπλή προσφώνηση (Μάρθα Μάρθα); Ο Χρυσόστομος, που ανήκει στη δεύτερη ερμηνευτική τάση, εξανίσταται στην ιδέα να θεωρηθεί ο Χριστός αντίθετος προς τη φιλοξενία: «Ούτε ουν την φιλοξενίαν κωλύων ταύτα έλεγεν· άπαγε·». Τότε τι εννοεί ο Χριστός; Ο Χρυσόστομος είναι σαφής: την ώρα της ακροάσεως του λόγου πρέπει να τα αφήνεις όλα στην άκρη, «μη δειν εν ακροάσεως καιρώ περί έτερα ησχολήσθαι». Ο Χριστός διδάσκει τη Μάρθα «περί του δειν καιρόν ειδέναι, και μη τον της ακροάσεως χρόνον προς τα σαρκικώτερα αναλίσκειν», δηλαδή τη διδάσκει να διακρίνει και να ιεραρχεί σωστά («Υπόμνημα εις τον Ιωάννην», PG 59, 249). Δεν ξέρω αν ο Λούθηρος ή ο Καλβίνος είχαν διαβάσει την ερμηνεία του Χρυσοστόμου, αν πάντως το είχαν κάνει, θα τους άρεσε πολύ η έμφαση στην προτεραιότητα της ακροάσεως του λόγου.
Ο πίνακας του Βερμέερ
Στο περιστατικό αυτό πάντως, που με έχει απασχολήσει πολλές φορές, δεν με φέρνει σήμερα η θεολογία αλλά η ζωγραφική, ο πίνακας του Βερμέερ «Ο Χριστός στην οικία της Μάρθας και της Μαρίας», π. 1654-1655, δηλαδή λίγο μετά την προσχώρησή του στον καθολικισμό, τον Απρίλιο του 1653 (Εθνική Πινακοθήκη της Σκωτίας, Εδιμβούργο). Ο πίνακας αυτός, ένα από τα πρωιμότερα έργα του Βερμέερ που μας έχουν σωθεί, μου φώτισε πολύ καλύτερα το νόημα της περικοπής από ό,τι σοβαρές καινοδιαθηκικές μελέτες. Το θέμα της επίσκεψης του Ιησού στο σπίτι των δύο αδερφών ήταν πολύ δημοφιλές στην Ολλανδία, από το δεύτερο μισό του 16ου αιώνα, σε πίνακες και σε γκραβούρες. Δεν ξέρω αν έπαιξε κάποιο ρόλο στη διάδοση του θέματος, η διαμάχη προτεσταντών και καθολικών για τη σωτηρία, με τους πρώτους να θεωρούν αποκλειστικό μέσο την πίστη (sola fide) και τους άλλους να επιμένουν και στα καλά έργα. Οσο για τον Βερμέερ, αν ο πίνακας δεν ήταν παραγγελία, ίσως να τον έλκυσε να τον ζωγραφίσει το γεγονός ότι είναι μια σκηνή εσωτερικού χώρου, ήρεμη και λιγοπρόσωπη. Το λαμπρό λευκό του φορέματος της Μάρθας οργανώνει τον πίνακα και διακρίνει τα τρία πρόσωπα μεταξύ τους. Ολη η έκφραση των προσώπων γίνεται με τα βλέμματα: της Μαρίας είναι προσηλωμένο, της Μάρθας πάντως, που έχει αφεθεί μόνη να υπηρετεί, δεν είναι θυμωμένο, είναι μάλλον ήρεμο. Ο Χριστός κάθεται σε πολυθρόνα, κάθεται επί θρόνου ως βασιλεύς που είναι, ένας βασιλιάς ωστόσο πραότητας και τρυφερότητας. Ο Χριστός δείχνει με το δάχτυλό του τη Μαρία, αυτήν που εξελέξατο την αγαθήν μερίδα, κοιτώντας όμως τρυφερά τη Μάρθα, σαν να της λέει στάσου, μην κοπιάζεις άλλο, φτάνει, δεν χρειάζονται υπερβολικές ετοιμασίες, κάθισε να μιλήσουμε. Κάτι τέτοιο φαίνεται να πιστεύει και ο Κύριλλος Αλεξανδρείας: «ανακόπτων οράται Χριστός το πέρα μέτρου, και καταρρυθμίζων ημάς εις αυτάρκειαν» («Εξήγησις εις το κατά Λουκάν ευαγγέλιον», PG 72,621B). Η παρουσία του Χριστού είναι αυτή ακριβώς που επιτρέπει στη Μάρθα να παραπονεθεί (μόνην με κατέλιπεν διακονείν), αλλά χωρίς θυμό, χωρίς αγριάδα. Στον πίνακα του Βερμέερ τα τρία πρόσωπα είναι ενωμένα, δεν τα χωρίζει καμιά απόσταση, γιατί ο Χριστός είναι εκεί, παρών, στο κέντρο. Αυτός είναι το εν ου έστι χρεία.
Ζωή αμέριμνη
Η ερμηνεία των μοναχών ότι η αγαθή μερίδα της Μαρίας είναι η φυγή από τις μέριμνες του κόσμου, η ζωή η αμέριμνη (με τη σημασία που έχει η λέξη στη μοναστική γραμματεία) προς θεωρίαν Θεού, έχει ιστορικό βάρος, αλλά δεν μπορεί να αποτελεί ερμηνευτική πρόταση για τους σημερινούς ακροατές του λόγου. Με οδηγό τον Βερμέερ, πιστεύω πως όχι, ο Χριστός δεν αποδοκιμάζει τη Μάρθα ούτε, πολύ περισσότερο, την προτρέπει να παραιτηθεί από τα έργα της φιλοξενίας και της φροντίδας, αλλά της λέει τρυφερά να μην την απορροφήσουν τόσο –όπως συμβαίνει σε πολλές και πολλούς ακτιβιστές της φιλανθρωπίας– ώστε να χάσει τη χαρά της ακρόασης του λόγου του Θεού, της ζωντανής παρουσίας Του.
