MARK ROWLANDS
Η ευτυχία των σκύλων
μτφρ.: Γιώργος Καράμπελας
Εκδόσεις του εικοστού πρώτου, 2025, σελ. 240
Ο Σίσυφος αποτελεί διαχρονικά μια γοητευτική φιγούρα. Το γεγονός ότι τιμωρήθηκε από τους θεούς με αυτή την πρωτότυπη ποινή έχει ασκήσει έλξη σε λογοτέχνες, ποιητές και φιλοσόφους. Αλλά μετά την ανάλυση του Καμύ, φαίνεται πως ο Σίσυφος έγινε μια φιγούρα σχεδόν ηρωική για τους υπαρξιστές, για όσους θέτουν το ερώτημα του νοήματος της ζωής, παρόλο που η ηθική του κατά τη διάρκεια του βίου του ή οι λόγοι για τους οποίους τού αποδόθηκε αυτή η ποινή δεν είναι καθόλου γοητευτικά.
Ο Μαρκ Ρόουλαντς, στο βιβλίο του για την ευτυχία των σκύλων, στο δοκίμιό του που διατρέχει σοβαρά φιλοσοφικά ζητήματα και κλάδους, εξετάζει τα θέματα της ύπαρξης διαπλέκοντας αφηγήσεις για σκύλους και εκδοχές του σισύφειου μύθου. Και από ό,τι φαίνεται, έχει δίκιο ο συγγραφέας όταν υποστηρίζει πως οι σκύλοι απαντούν με μεγάλη ευκολία και αποφασιστικότητα σε ερωτήματα που βασανίζουν την ανθρωπότητα εδώ και αιώνες.
Ενας από τους σημαντικότερους λόγους για αυτή τη σκυλίσια πρωτοπορία, σύμφωνα με τον συγγραφέα, οφείλεται στην απουσία της πηγαίας και μάλλον ανυπέρβλητης ανάγκης του ανθρώπου να εξετάζει διαρκώς τον εαυτό του, να αυτοπαρατηρείται, να ερμηνεύει –και να συγκρίνει– τις πράξεις, τις προθέσεις, τα συναισθήματα και τις σκέψεις του. Για τους ανθρώπους, η βιωμένη ύπαρξη δεν είναι αρκετή και ίσως μάλιστα να μην έχει καν νόημα χωρίς την ταυτόχρονη αξιολόγησή της. Αντιθέτως, ένας από τους αγαπημένους σκύλους και συντρόφους του συγγραφέα, ο Σάντοου, επιδεικνύει πάντα, κάθε μέρα, την ίδια αυθόρμητη ευτυχία, χωρίς δεύτερες και τρίτες σκέψεις, όταν έρχεται η ώρα για βόλτα δίπλα στο ποτάμι.
Ενας από τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι αποδίδουμε νόημα στη ζωή μας είναι η κατάστρωση σχεδίων, η δημιουργία ορθολογικών πλάνων που οργανώνουν το παρόν μας με μια μελλοντική στόχευση και ο προγραμματισμός όλων των βημάτων και των μέσων που απαιτούνται για την επίτευξή τους. Είναι αρκετά σύνηθες, όταν ένα τέτοιο σχέδιο ζωής αναθεωρείται ή εγκαταλείπεται, να κρίνουμε ότι πρόκειται για μια άκρως επιβεβλημένη εξέλιξη η οποία ενέχει στοιχεία αποτυχίας – με ό,τι μια τέτοια αίσθηση συνεπάγεται για την ευτυχία ή την ευχαρίστησή μας.
Η ανάγκη να εξετάζουμε τον βίο μας και να θέτουμε στόχους που μας καθορίζουν και δίνουν νόημα στην ύπαρξή μας είναι κάτι μάλλον άγνωστο στους σκύλους. Οι σκύλοι έχουν αναθέσει τον προγραμματισμό στους ανθρώπους, όπως οι άνθρωποι στηρίζονται όλο και περισσότερο στην τεχνολογία, για παράδειγμα. Οταν θέλουν κάτι, ακόμη και αν είναι περίπλοκο, έχουν τρόπο να το ζητούν. Οταν αντιμετωπίζουν ένα πρόβλημα που δεν μπορούν να λύσουν –ή δεν θέλουν να κοπιάσουν για το λύσουν– έχουν μάθει να κοιτάζουν το πρόσωπο του ανθρώπου και ερμηνεύοντας την κατάσταση να κατανοούν τι πρέπει να γίνει. Κυρίως όμως, έχουν αφήσει χώρο για αναπάντεχες ευκαιρίες, για χαρούμενες συμπτώσεις, για απροσδόκητες εκπλήξεις, για να απολαμβάνουν την ύπαρξή τους στο παρόν. Λιγότερη σκέψη δεν σημαίνει αυτομάτως απουσία λογικής ή απουσία λογικών ικανοτήτων.
Η ανάγκη να εξετάζουμε τον βίο μας και να θέτουμε στόχους είναι κάτι άγνωστο στους σκύλους. Εκείνοι έχουν αναθέσει τον προγραμματισμό στους ανθρώπους.
Αντιστοίχως, η απουσία αναστοχασμού σχετικά με τις ηθικές αρχές και τους ηθικούς κανόνες δεν εξαλείφει τη δυνατότητα της ηθικής συμπεριφοράς. Συνηθίζεται στη φιλοσοφία (αλλά και στη θρησκεία θέλω να προσθέσω, παρεκκλίνοντας από το κείμενο), για να θεμελιώσουμε την ηθική, να αναφερόμαστε σε κανόνες και γενικές αρχές που οφείλουν να εξετάζουν προθέσεις ή να κρίνουν κίνητρα· απαιτείται πολλές φορές να συγκρίνουμε παρούσες με παρελθούσες περιπτώσεις ή να ορίζουμε την ηθική στάση με αναγωγές στο σωστό και στο λάθος. Αυτή η καθ’ όλα ανθρώπινη ανάγκη το μόνο που κατορθώνει είναι να απομακρύνει από την κατανόηση της ηθικής συμπεριφοράς και να την καθιστά κάτι μάλλον άπιαστο, κάτι απομακρυσμένο από την κοινωνική καθημερινότητα.
Ο τρόπος που πράττουμε στην καθημερινότητά μας, όπως και ο τρόπος που πράττουν οι σκύλοι, σύμφωνα με τον συγγραφέα, όταν βρισκόμαστε μπροστά σε ένα ασήμαντο ή σημαντικό ηθικό ζήτημα, απαιτεί ένα βαθμό αυθορμησίας και αμεσότητας. Ο χρόνος για αναστοχασμό στις περισσότερες περιπτώσεις δεν μπορεί να προηγείται της πράξης. Η ηθική μας υπόσταση καθορίζεται από τις παρορμήσεις μας, από την αυθόρμητη τοποθέτησή μας απέναντι στους άλλους. Από τις πράξεις που επιλέγουμε να κάνουμε, όπως και από τις πράξεις που επιλέγουμε να μην κάνουμε, αναδύεται τελικά ο ηθικός χαρακτήρας μας. Η παρατήρηση του κόσμου των (μη ανθρώπινων) ζώων είναι γεμάτη από παραδείγματα που ενισχύουν τη μειοψηφική ακόμη σήμερα άποψη πως τα ζώα μπορούν να φέρονται ηθικά.
Ο Μαρκ Ρόουλαντς εξετάζει με χιούμορ και πλήθος θεωρητικών και εμπειρικών παραδειγμάτων κάθε ένα από τα χαρακτηριστικά που, επί αιώνες, αναδεικνύουμε και μελετάμε για να αποδείξουμε και να υπογραμμίσουμε τη διαφορά μας (και την ανωτερότητά μας) από τα υπόλοιπα ζώα. Μιλάει για την κατανόηση του εαυτού και την υποκειμενικότητα, για τη λογική και την ορθολογικότητα, τον νου, τη βούληση, την ελευθερία, την ηθική, για τον θάνατο και την αγάπη, και πάνω από όλα μιλάει για το νόημα της ζωής. Σε αυτό το απολαυστικό, υπαρξιστικό, φιλοσοφικό δοκίμιο, ο συγγραφέας εξετάζει τόσο την ανθρώπινη όσο και τη σκυλίσια κατάσταση και θίγει με πρωτότυπο τρόπο ένα από τα πιο σύγχρονα φιλοσοφικά ζητήματα, αυτό της σχέσης του ανθρώπου με τον μη ανθρώπινο κόσμο. Τελικά, η ζυγαριά για μια ζωή γεμάτη νόημα κλίνει σαφώς και απαρεγκλίτως προς την πλευρά των σκύλων.
