Η ιστορία της σύγχρονης Αθήνας τρέχει παράλληλα με τις αλλαγές στην εσωτερική γεωγραφία της. Αν στη δεκαετία του ’90 η συνοικία του Ψυρρή άλλαξε φυσιογνωμία και κατηγορία, το ίδιο συνέβη δέκα χρόνια πριν στην Πλάκα και δέκα χρόνια μετά στο Γκάζι. Σήμερα η πόλη αλλάζει στον νότιο τομέα, η Κυψέλη αποκτά νέο ενδιαφέρον, το Κουκάκι έχει ήδη μεταλλαχθεί, ο Βοτανικός αποκτά έναν αντιδραστήρα, το Τατόι θα αποτελέσει νέο πόλο, η Σταδίου αλλάζει δέρμα. Τα ενοίκια ανεβαίνουν, πρώην λαϊκές περιοχές γίνονται μεσοαστικές, πρώην αστικές προλεταριοποιούνται, νέα ορόσημα πολιτισμού γεννούν τοπωνύμια και νέες γενιές Αθηναίων δεν θυμούνται καν την πόλη του 20ού αιώνα.
Οι τεκτονικές αλλαγές στην Αθήνα στη διάρκεια των πρώτων 25 χρόνων του 21ου αιώνα αποτυπώνουν τρεις κυρίαρχες τάσεις:
1. Την αέναη εξέλιξη μιας πορείας εξαστισμού ολοένα και ευρύτερων στρωμάτων, που απλώνονται σε όλο το λεκανοπέδιο. Η αστικοποίηση, που αφορούσε στο παρελθόν πρώην αγροτικούς πληθυσμούς και απογόνους προσφύγων, περιλαμβάνει εδώ και δεκαετίες την ενσωμάτωση κοινωνικών ομάδων ποικίλων προελεύσεων που συνθέτουν μια νέα ρευστή μητροπολιτική ταυτότητα. Ο παλαιοαθηναϊκός αστικός πυρήνας συρρικνώνεται σε μέγεθος, σημασία και επιδραστικότητα προς όφελος μιας νέας κινητικότητας που επηρεάζει την κτηματική αγορά, τη λειτουργία της πόλης και τη διεθνή σημασία της. Στη διάρκεια της 25ετίας, μπορούμε να εντάξουμε την πρώτη περίοδο έως το 2008 σε μια ενότητα που αρχίζει συμβολικά το 1996, με τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου (και την άνοδο του Κώστα Σημίτη). Η αισιοδοξία της εποχής, τα μεγάλα έργα, οι Ολυμπιακοί Αγώνες, η αυξημένη αγοραστική δύναμη, προσέκρουσαν στη νύχτα της 6ης Δεκεμβρίου 2008.
Τα ενοίκια ανεβαίνουν, πρώην λαϊκές περιοχές γίνονται μεσοαστικές, πρώην αστικές προλεταριοποιούνται, νέα ορόσημα πολιτισμού γεννούν τοπωνύμια και νέες γενιές Αθηναίων δεν θυμούνται καν την πόλη του 20ού αιώνα.
Η περίοδος της κρίσης και της διάλυσης της κοινωνικής συνοχής ανέτρεψαν την εσωτερική γεωγραφία της Αθήνας γεννώντας βαθύ σχίσμα ανάμεσα στις γειτονιές που οριακά διασώθηκαν (Μετς, Παγκράτι, Ιλίσια, Αμπελόκηποι) και στις γειτονιές που καταβαραθρώθηκαν (άξονας Αχαρνών και Πατησίων). Το κέντρο νέκρωσε. Η Σταδίου έμελλε να συμβολίζει την απώλεια του 25% του ΑΕΠ. Η ανάκαμψη των τελευταίων ετών μάς δίνει την αφορμή να επισημάνουμε την απουσία στόχευσης για το μέλλον της πρωτεύουσας, αλλά και τη φυσική αναγέννηση πολλών δημιουργικών δυνάμεων.
2. Την αλλαγή του οικονομικού μοντέλου. Η όψη του εμπορικού κέντρου αντανακλά τη μακρά περίοδο μετασχηματισμού της οικονομίας από τις μικρές επιχειρήσεις στις πολυεθνικές αλυσίδες και στη διεθνή τυποποίηση της μαζικής κατανάλωσης χωρίς εθνικά χαρακτηριστικά. Ηδη από τη δεκαετία του ’80, με τη σταδιακή διάδοση της χρήσης πιστωτικών καρτών και την πρόσβαση σε υλικά αγαθά με τρόπο αδιανόητο στο παρελθόν, η Αθήνα προχωράει σε αντικατάσταση της παλαιάς εμπορικής όψης με τα μικρά μαγαζιά ή τις ελληνικές επιχειρήσεις ένδυσης και υπόδησης και στην υιοθέτηση διεθνών προτύπων. Ο «Αλεξανδράκης», π.χ., στην οδό Ερμού, μας θυμίζει ένα παλιό υπόδειγμα. Η μεταβολή στην κατανάλωση αποτυπώθηκε στην όψη και στη λειτουργία όλων των πόλεων διεθνώς. Αργότερα, η δυνατότητα online αγορών συμπίεσε ακόμη περισσότερο το πατροπαράδοτο μοντέλο.
3. Την ανάδυση του τουρισμού και την αναμόχλευση της εσωτερικής γεωγραφίας. Η Αθήνα ως τουριστική πόλη και διεθνής προορισμός απασχόλησε το 2004 αρκετούς αναλυτές, αλλά ήταν μετά το 2016 και κυρίως μετά το 2020 που αναδύθηκε επί της ουσίας βελτιώνοντας τις υποδομές της. Η τουριστική ανάπτυξη συνέβαλε επίσης στην προσέλκυση επενδύσεων και στη μετατροπή πολλών κτιρίων σε ξενοδοχεία, όπως και πολλών διαμερισμάτων σε καταλύματα βραχείας μίσθωσης. Η επιβάρυνση της καθημερινότητας προκαλεί ζητήματα ελέγχου, υποδομών και πρόβλεψης, δημιουργώντας παράλληλα μια νέα αγορά εργασίας με ενίσχυση της εθνικής οικονομίας.
Στη διάρκεια των 25 ετών, η Αθήνα βίωσε: αλλαγή κοινωνικού και οικονομικού μοντέλου, ισχυρά ψυχολογικά σοκ, υποδοχή χιλιάδων μεταναστών, ψηφιακών νομάδων και επενδυτών λόγω «χρυσής βίζας», ανάπτυξη τουριστικής αγοράς, νέες περιοχές ενδιαφέροντος για την κτηματομεσιτική αγορά, σοβαρά προβλήματα υποδομών καθαριότητας και χώρων στάθμευσης, πύκνωση του κυκλοφοριακού, ανάπτυξη της γαστρονομίας ως τομέα της οικονομίας και του τουρισμού, απόκλιση από τον προηγμένο κόσμο σε ζητήματα δημοσίου χώρου, συγκοινωνιών και προστασίας της ιστορικής αρχιτεκτονικής, αλλά σύγκλιση σε ένα κοινό ήθος που ορίζεται από τη νέα τεχνολογία του 21ου αιώνα.
