«Πρώτη του Δύο Χιλιάδες/ Χορεύαν του χρόνου οι νιφάδες/ /Κι ονειρευόσασταν/ Κι όλο ερχόσασταν/ Πρώτοι» τραγουδούσε ο Διονύσης Σαββόπουλος μες στο κρύο το τελευταίο βράδυ του 1999 στη γειτονιά της Ακρόπολης. Το «Πρώτη του 2000» ήταν ήδη το καινούργιο χιτ της εποχής στον ολόφρεσκο «Χρονοποιό» και όσοι ήταν καλεσμένοι στον «Διόνυσο», παρακολουθούσαν το γύρισμα της χιλιετίας πνιγμένο στα πυροτεχνήματα που έλουζαν τα μνημεία του Ιερού Βράχου. Ο τότε Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Στεφανόπουλος ευχήθηκε «συλλογική προκοπή», ο Κώστας Σημίτης είπε τα δικά του τυπικά και ο αττικός ουρανός αγνώριστος από το ασύστολο ξόδεμα των βεγγαλικών έμοιαζε να υπόσχεται ευημερία. Είχε κάτι εξυψωτικό η ατμόσφαιρα, μαζί και το τραγούδι που ντόπαρε ό,τι ερχόταν με το millennium, «μες στο αδιέξοδο/βρίσκουν την έξοδο/ πρώτοι».
Μέσα στο πρώτο έτος της νέας χιλιετίας εγκαινιάστηκαν οι σταθμοί του μετρό της Αθήνας, με τον απόηχο της γκρίνιας των πολιτών να ακούγεται αχνός. Μέχρι να μπει σε λειτουργία αγανακτούσαμε για το απέραντο εργοτάξιο του κέντρου, τις μεγαλύτερες ανασκαφές που είχαν γίνει ποτέ στην Αθήνα: 69.000 τ.μ. Επιστολές αναγνωστών στις εφημερίδες για τα έργα που αναστάτωναν τη μετακίνησή τους, διαμαρτυρίες πολιτών στα κανάλια, ευαισθητοποίηση για την πολιτιστική κληρονομιά που ερχόταν διαρκώς στο φως. Τα ΜΜΕ δημοσίευαν φωτογραφίες και κυρίως ιστορίες των αρχαιοτήτων που έρχονταν στο φως, οι νεότερες γενιές των αρχαιολόγων μιλούσαν για όσα έκρυβε το χώμα και σταδιακά σχηματίστηκε ένα νέο κοινό που νοιαζόταν για τα μουσεία και ας μην πατούσε συχνά το πόδι του σ’ αυτά. Τώρα, όμως, μερικοί σταθμοί είχαν τα δικά τους μίνι μουσεία.
Τάφοι Μεσοελλαδικής και Υστεροελλαδικής εποχής, εργαστήρια, λουτρικά συγκροτήματα, αρχαίες οδοί, χυτήρια χάλκευσης, αμφορείς, παιχνίδια που έπαιζαν τα παιδιά των αρχαίων, αγάλματα κλασικών χρόνων, τμήμα του Πεισιστράτειου υδραγωγείου, ακόμη και εγκιβωτισμένη κοίτη του Ηριδανού κ.ά. Εντυπωσιακοί «θησαυροί» από τους κλασικούς, ρωμαϊκούς, βυζαντινούς χρόνους έως και την οθωμανική περίοδο ήταν πια μπροστά μας. Συνέβαλε και η εντυπωσιακή έκθεση «Πόλη κάτω από την πόλη» στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, η οποία φώτισε ένα μέρος από τα χιλιάδες ευρήματα που έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη.
Η αναγκαία αναβάθμιση
Στις 23 Σεπτεμβρίου του 2005 είχαμε όμως μια τραγική ιστορία στη Σαντορίνη: την κατάρρευση τμήματος του υπό κατασκευήν στεγάστρου του Ακρωτηρίου, με αποτέλεσμα έναν νεκρό και έξι τραυματίες. Η αναβάθμιση μουσείων και αρχαιολογικών χώρων ήταν λοιπόν αναγκαία, όπως και οι συντηρήσεις, αναστηλώσεις, διαμορφώσεις στην Ακρόπολη, στον Κεραμεικό, στην Αρχαία Ολυμπία κ.α., ψηφιακές εφαρμογές, υποδομές για άτομα με αναπηρία. Εκσυγχρονισμός υποδομών σε χρόνο-αστραπή στους βραδυκίνητους μηχανισμούς του Δημοσίου και δη του υπουργείου Πολιτισμού. Οταν τελείωσαν οι χοροί της Ολυμπιάδας και η εθνική ανάταση, με τις τεράστιες εγκαταστάσεις να ρημάζουν πλέον αναξιοποίητες, πήραμε πάλι μπροστά για το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης, το οποίο προετοιμαζόταν επί σειράν ετών μετ’ εμποδίων. Στον τέταρτο διεθνή διαγωνισμό, το 2000, προκρίνεται η πρόταση των Μπερνάρ Τσουμί και Μιχάλη Φωτιάδη για την κατασκευή. Είχαν προηγηθεί αντιδράσεις των κατοίκων της περιοχής, ενστάσεις αρχιτεκτόνων, συλλόγων, περισσότερες από 40 μηνύσεις κατά του Δ. Παντερμαλή, προέδρου του Οργανισμού Ανέγερσης Νέου Μουσείου, και πόσες ακόμη κατά της ηγεσίας της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, του ΚΑΣ, της Διεθνούς Επιτροπής του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού που επέλεξε τη μελέτη.
Κεραυνός εν αιθρία ήταν η είδηση της απόπειρας αυτοκτονίας, τον Δεκέμβριο του 2007, του γ.γ. του υπουργείου Πολιτισμού Χρ. Ζαχόπουλου, στενού συνεργάτη του τότε πρωθυπουργού Κ. Καραμανλή. Το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς η αρχαία Ολυμπία σώθηκε από θαύμα από τις πυρκαγιές.
Η μεταφορά των αρχαιοτήτων το 2007 από το παλιό μουσείο στον Ιερό Βράχο, στο κτίριο της Δ. Αρεοπαγίτου, ήταν πρωτοφανές έργο υψηλών τεχνικών απαιτήσεων, άριστου συντονισμού, συνεργασίας, κόστους 1,6 εκατ. ευρώ. Και ίσως συγκινητικότερη και από τα εγκαίνια την επόμενη χρονιά. Καρυάτιδες, κούροι, αρχαϊκές κόρες, γλυπτά και αρχιτεκτονικά μέλη, 410 μεγάλες αρχαιότητες και 4.200 αντικείμενα, συνολικά βάρους 113 τόνων μαρμάρου, αιωρήθηκαν με ελεγχόμενες «πτήσεις» των γερανών από το παλαιό μουσείο του Βράχου στο νέο. Ευτυχώς, αυτό το τεχνικό ποίημα κινηματογραφήθηκε από τον Παντελή Βούλγαρη.
Ολοι θαύμαζαν το νέο μουσείο στα εγκαίνια. Στις αίθουσές του οργανώθηκαν σημαντικές εκθέσεις όπως: «Δωδώνη. Το Μαντείο των ήχων», «Περικλής Ξανθίππου», «Ελευσίνα», «Σαμοθράκη, «ΝοΗΜΑΤΑ», αλλά και μικρότερες όπως η φωτογραφική έκθεση «Σμίλη και Μνήμη» για το έργο των μαρμαροτεχνιτών στα μνημεία του Βράχου. Η μετατροπή του Μουσείου Ακρόπολης σε ΝΠΔΔ προκάλεσε αντιδράσεις και ακόμη περισσότερες είχαμε τα τελευταία χρόνια από τον Σύλλογο Ελλήνων Αρχαιολόγων, που διαφωνούσε για τη μετατροπή των πέντε δημόσιων μουσείων σε αυτόνομες οντότητες, που είναι αλήθεια ότι δεν προσέφερε παντού την πολυπόθητη ευελιξία.
Η δοκιμασία
Το 2010 έχει ξεκινήσει η δεκαετία των μνημονίων: μειώνονται και οι πόροι του υπουργείου Πολιτισμού, οι θεσμοί δοκιμάζονται, ο πολιτισμός αντιμετωπίζεται ως πολυτέλεια από μέρος της κοινωνίας και της πολιτείας. Ωστόσο, τα ευρήματα στο ταφικό μνημείο στον λόφο Καστά στην Αμφίπολη έδωσαν «τροφή» αισιοδοξίας και ένα νέο ιδεολογικό αφήγημα. Οι ανασκαφές στην περιοχή είχαν ξεκινήσει τη δεκαετία του 1960 από τον Δημήτριο Λαζαρίδη, η Κατερίνα Περιστέρη ξεκίνησε έρευνες το 2012, όμως εκείνο το καλοκαίρι βρήκε την είσοδο του τάφου και εντυπωσιακά ευρήματα.
Το 2010 ξεκίνησε η δεκαετία των μνημονίων: μειώνονται οι πόροι του ΥΠΠΟ, οι θεσμοί δοκιμάζονται, ο πολιτισμός αντιμετωπίζεται ως πολυτέλεια. Ωστόσο, τα ευρήματα στο ταφικό μνημείο στον λόφο Καστά στην Αμφίπολη έδωσαν «τροφή» αισιοδοξίας και ένα νέο ιδεολογικό αφήγημα.
Η ανασκαφή διενεργήθηκε σε τηλεοπτικούς χρόνους και πίεση, δίψα να είναι ο ένοικος από βασιλικό σόι, λάθη, βιασύνη, συνωμοσιολογία στα σόσιαλ μίντια και ειδικά σε εθνικιστικές ιστοσελίδες. Το μεγαλοπρεπές μνημείο ήταν συναρπαστικό, αλλά ο «ένοικος» άγνωστος. Πάντως, αποπροσανατόλισε για καιρό τον κόσμο από τα βάρη της κρίσης. Οι περικοπές όμως προκαλούν θυμό και γίνεται σαφές ότι το κράτος δεν μπορεί να είναι χρηματοδότης. Καινούργιοι πολιτιστικοί οργανισμοί ισχυροποιήθηκαν και για να είμαστε δίκαιοι σε πολλά έδωσαν νέα πνοή, ενώ δημόσιοι με «τρύπες» στα έσοδά τους αποδυναμώθηκαν. Τα capital controls τον Ιούνιο του 2015 βάθυναν το διχαστικό κλίμα. Ωστόσο, μέσα στον ζόφο γίνονται κάποιες συνέργειες, ξεδιπλώνονται νέες ιδέες, κάτι που συνεχίζεται πιο ισχυρά στην πανδημία.
Το lockdown έδωσε ευκαιρία σε πολλά μουσεία να ψηφιοποιήσουν συλλογές τους και να ξανακοιτάξουν τις γεμάτες αποθήκες. Η μετάβαση στην εποχή μετά τον κορωνοϊό δεν ήταν εύκολη. Κάποια έργα όμως ολοκληρώθηκαν: άνοιξε το παράρτημα του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου στην οδό Μαυρομιχάλη 6 για τη συλλογή Λοβέρδου, ολοκληρώθηκε η αποκατάσταση των 18 κτιρίων που συγκροτούν το Μουσείο Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού στο Μοναστηράκι. Τα εγκαίνια της μόνιμης έκθεσης έγιναν το 2024, χρονιά που άνοιξε και το «Μουσείο της Ανασκαφής» στο Μουσείο Ακρόπολης. Μεγάλο ήταν και το έργο της Επιτροπής Συντήρησης Μνημείων Ακρόπολης και της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων Ακρόπολης αυτά τα χρόνια. Πρόσφατα απομάκρυναν τις σκαλωσιές στη δυτική πλευρά του Παρθενώνα. Η πόλη χαίρεται τον αρχαιολογικό χώρο του Λυκείου του Αριστοτέλη, από τα παλαιότερα γυμνάσια – φιλοσοφικές σχολές της Αθήνας με την Ακαδημία του Πλάτωνα.
Οι κόντρες του υπουργείου Πολιτισμού με μέλη της αρχαιολογικής κοινότητας ποτέ δεν στέρεψαν, όπως για την απόφαση απόσπασης των αρχαιολογικών ευρημάτων στον σταθμό «Βενιζέλου» του μετρό Θεσσαλονίκης. Τα αρχαία επανατοποθετήθηκαν και ο σταθμός λειτουργεί πια. Οξύτατη ήταν η διαμάχη και για το «τσιμέντωμα» της Ακρόπολης.
Ενα μνημείο για όλους
Οι απαγορεύσεις του ΚΑΣ στις παραχωρήσεις χώρων για γυρίσματα ταινιών ή επιδείξεις μόδας επίσης έγιναν θέμα μεγάλων συζητήσεων, όπως και η άρνηση στον Γιώργο Λάνθιμο να γυρίσει σκηνές της τελευταίας του ταινίας «Bugonia» στην Ακρόπολη. Το Συμβούλιο είπε όμως «ναι» στον Ανθιμο Ανανιάδη για την ταινία «The Greek Job».
Το ΚΑΣ αρνήθηκε την Ακρόπολη, μεταξύ άλλων, στους οίκους Gucci, Dior κ.ά. Η Μαίρη Κατράντζου το 2019 παρουσίασε την επίδειξή της στον αρχαιολογικό χώρο του Ναού του Ποσειδώνα στο Σούνιο, ο Β. Κωστέτσος το 2018 τη δική του στην είσοδο του Ηρωδείου, ο οίκος Dior δέχτηκε τελικά το Καλλιμάρμαρο. Από τα χρόνια του millennium κάποιοι θυμούνται ακόμη ότι ο τότε υπουργός Μ. Λιάπης έδωσε ο ίδιος το 2008 άδεια στην Τζένιφερ Λόπεζ να φωτογραφηθεί στην Ακρόπολη, «αδειάζοντας» το ΚΑΣ.
Στο πεδίο των ανασκαφών και των αναστηλώσεων, μεγάλο έργο έγινε στη Μεσσήνη, στη Ζώμινθο της Κρήτης, στην Ελεύθερνα, στην αρχαία Κύθνο, στο Βαθύ της Αστυπάλαιας, στο Δεσποτικό στην Αντίπαρο, στην Επισκοπή Σικίνου κ.α. Φέτος, μας ξάφνιασε η μνημειώδης κυκλική κατασκευή της Εποχής του Χαλκού στον λόφο Παπούρα στο Καστέλλι, κοντά στο αεροδρόμιο Ηρακλείου. Αυτά τα 25 χρόνια θαυμάσαμε πολλές ενδιαφέρουσες εκθέσεις στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο («Ναυάγιο των Αντικυθήρων», «Οδύσσειες», «Οι Μεγάλες Νίκες» κ.ά.). Στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης παρουσιάστηκαν επίσης ωραίες εκθέσεις («Ερως. Από τη Θεογονία του Ησιόδου στην ύστερη αρχαιότητα», «Ιασις», «Επέκεινα», «Χαιρώνεια», «Κυκλαδίτισσες» κ.ά.), εξίσου εντυπωσιακές στο Αρχαιολογικό Θεσσαλονίκης, στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού, και φυσικά στο Μουσείο Μπενάκη.
Η επιστροφή των Γλυπτών από το Βρετανικό Μουσείο παραμένει εθνικό αφήγημα. Μόνο που σ’ αυτό στοιχίζονται πια, δίπλα σ’ αυτούς που το υποστήριζαν, και άλλοι που παλαιότερα το χλεύαζαν.
