Υπήρξε αναμφισβήτητα δεσπόζουσα μορφή για την ελληνική αρχαιολογία του τελευταίου μισού αιώνα. Η επιτυχία της Λίλας Μαραγκού ως καθηγήτριας Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων αποτιμάται με τον πιο αντικειμενικά μετρήσιμο τρόπο: το πλήθος των μαθητών της, οι οποίοι διαπρέπουν στον αρχαιολογικό στίβο.
Το ερευνητικό ενδιαφέρον της στράφηκε από νωρίς στις Κυκλάδες και ιδίως στον γενέθλιο τόπο της, την Αμοργό. Η συμβολή της στην έρευνα και μελέτη της υπήρξε κάτι παραπάνω από καθοριστική. Ουσιαστικά, έβαλε στον αρχαιολογικό χάρτη του Αιγαίου το νησί. Οι ανασκαφές και οι δημοσιεύσεις της έφεραν στο φως το σπουδαίο αρχαιολογικό απόθεμα της Αμοργού. Η μεγάλη και πολυετής συστηματική ανασκαφή της Μινώας αποκάλυψε τα κατάλοιπα μιας από τις τρεις αρχαίες πόλεις της νήσου. Τα εντυπωσιακά ερείπια του αρχαίου πύργου στη θέση Αγία Τριάδα της Κάτω Μεριάς, στην ευρύτερη περιοχή της δεύτερης αρχαίας πόλης, της Αρκεσίνης, οδήγησαν τη σπουδαία Αμοργινή αρχαιολόγο όχι μόνο να τα ερευνήσει, αλλά και να προχωρήσει στην ανάδειξή τους. Ετσι, σήμερα είναι ο μόνος οργανωμένος επισκέψιμος χώρος του νησιού, ενώ το αρχαιολογικό μουσείο στη Χώρα φιλοξενεί ευρήματα από τις δικές της ανασκαφές.
Ομως, η Λίλα Μαραγκού προχώρησε πέρα από τα στενά επιστημονικά της ενδιαφέροντα, σε μια ολιστική προσέγγιση του αμοργινού παρελθόντος τόσο στον χώρο όσο και στον χρόνο: περπάτησε κάθε γωνιά του νησιού και ήταν σε θέση να ανασυστήσει την ιστορική τοπογραφία του για κάθε εποχή από την προϊστορία μέχρι τους νεότερους χρόνους. Από την έρευνα του οχυρωμένου πρωτοκυκλαδικού οικισμού στη Μαρκιανή μέχρι τον πρωτοβυζαντινό ναό στα Παραδείσια, και τη δημοσίευση για το εμβληματικό βυζαντινό μοναστήρι της Παναγίας Χοζοβιώτισσας, όλα δεν ήταν παρά ψηφίδες του αδιάσπαστου αμοργινού παρελθόντος. Από κοινού συνέθεταν τα ταυτοτικά χαρακτηριστικά της νήσου, μαζί με την άυλη κληρονομιά, όπως το πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής και η αμοργινή γαστρονομία και ιδίως το επιβλητικό τοπίο, το οποίο η ίδια αγωνιούσε να προστατεύσει με κάθε τρόπο. Υπηρετώντας αυτές ακριβώς τις αρχές, συντήρησε το σπίτι της στη Χώρα μαζί με την οικοσκευή του με τρόπο υποδειγματικό ώστε αυτό να αποτελεί σήμερα αντιπροσωπευτικό δείγμα της νεότερης αμοργινής κληρονομιάς.
Στην τελευταία μας συνάντηση, μιλώντας για τις έρευνες που συνεχίζει η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων στο νησί, αναφερόμενος ακόμη μια φορά στην πολυεπίπεδη συμβολή της στην ανάδειξη της Αμοργού και του συναρπαστικού της παρελθόντος, με διέκοψε και με τη χαρακτηριστική βραχνή φωνή της μου είπε: «Κάνεις λάθος! Δεν πρόσφερα εγώ στην Αμοργό. Αυτή μου έδωσε τα πάντα και στην Αμοργό οφείλω αυτό που έγινα». Ομως εδώ η Λίλα Μαραγκού δεν είχε δίκιο: η κληρονομιά που άφησε στην Αμοργό είναι ανεκτίμητη και η οφειλόμενη τιμή πρέπει να αποδοθεί στη μνήμη της.
* Ο κ. Δημήτρης Αθανασούλης είναι διευθυντής Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων.
