Ενας Βασίλης και τα κιάλια που κράτησε στην κατοχή του ως ύστατη ενθύμηση του αδελφοκτόνου εμφυλίου πολέμου, στον οποίο πήρε μέρος με τον ΕΛΑΣ, είναι το έναυσμα του μυθιστορήματος του Βασίλη Γκουρογιάννη «Τα κιάλια του Βασίλι Τσουικόφ» (εκδ. Μεταίχμιο). Μεγάλος πια ο πρωταγωνιστής, προσπαθεί να καταλάβει σε ποια περιπέτεια χαράμισε τη ζωή του, τι κατάφερε και τι προσδοκούσε να συμβεί. Το βιβλίο είναι εμποτισμένο μέσα στην πικρία του αδικαίωτου αγώνα και στην αποκαθήλωση των ουτοπικών οραμάτων που συνετρίβησαν από την ορθολογική πραγματικότητα. Το τραγικό συναντάει το κωμικό, σε μια αφήγηση που αποτυπώνει το δράμα της Ελλάδας από τον Εμφύλιο και μετά. Ο συγγραφέας μίλησε στην «Κ» για το τι συμβολίζει αυτός ο «οποιοσδήποτε… Βασίλης» και οι περιπέτειές του, οι οποίες, τελικά, ήταν εθνικές περιπέτειες.
– Υπάρχει μια ευθεία συνομιλία του βιβλίου σας με το «Κιβώτιο» του Αρη Αλεξάνδρου. Υπάρχει, λοιπόν, κάποιος συμβολισμός πίσω από τα κιάλια του Βασίλη;
– Δυστυχώς, όχι μόνον με το «Κιβώτιο» του Aρη Αλεξάνδρου. Υπάρχουν στην Ελλάδα πολλά… κιβώτια που περιφέρονται και λιτανεύονται ευλαβικά, πολλά άδεια και πολλά γεμάτα, είτε με πνευματικά, κοινωνικά, πολιτικά σκουπίδια είτε με αδικαίωτα οστά. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με τα κιάλια του Βασίλι Τσουικόφ. Ο αναγνώστης θα βρει τις διαφορές και τις ομοιότητες. Στο τέλος του βιβλίου κάνει την επαλήθευση ή τη διάψευση. Υπάρχει μια εμφανής διακειμενικότητα στο βιβλίο· εκτός από το «Κιβώτιο» του Αλεξάνδρου, συνομιλεί με την ποίηση του Καβάφη, με τη λογοτεχνική δημιουργία των λεγόμενων στρατευμένων λογοτεχνών (Ρίτσος, Λειβαδίτης, Λουντέμης, Βάρναλης κ.ά.) και επίσης υπογείως με το βιβλίο του Χρόνη Μίσσιου «Καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς». Βέβαια η συνομιλία γίνεται… με σπασμένο τηλέφωνο, αλλά ο υποψιασμένος αναγνώστης μπορεί να συνθέσει τα θραύσματα και να βγάλει νόημα, δηλαδή τι είναι μέσα σε όλα αυτά σπαρακτικά υπαρξιακό και τι ειρωνικά σπαρακτικό. Πάντως το αποτέλεσμα είναι το ίδιο, σπαραγμός. Ειρωνεία αρχαιοελληνική υπάρχει στο βιβλίο, αλλά όχι κοροϊδία και εμπαιγμός προς κανένα πρόσωπο και καμία ιδεολογική πλευρά.
– Eχουν περάσει 76 χρόνια από το τέλος του Εμφυλίου, κι όμως ακόμη «κυκλοφορεί» η βαριά σκιά του στον δημόσιο λόγο, αλλά και στη λογοτεχνία. Υπάρχει περίπτωση να κλείσει ολοκληρωτικά η πληγή;
– Γι’ αυτό χαρακτηρίζω απροκάλυπτα τον Εμφύλιο ως… ανεξόφλητο τοκογλύφο. Πριν από ογδόντα χρόνια ρούφηξε το αίμα των Ελλήνων και τώρα ρουφάει το μελάνι που προσπαθεί ματαίως να καταγράψει την ιστορία του. Αυτή η πληγή αποκλείεται να κλείσει, διότι δεν συμφέρει να κλείσει στο φαντασιακό πεδίο. Αν κλείσει, δεν θα λειτουργεί πλέον ο σαδιστικός ναρκισσισμός των νικητών ή ο ναρκισσιστικός μαζοχισμός των ηττημένων. Και τότε τι θα γίνουμε χωρίς φαντασιώσεις; Ο γέρος σύντροφος λέει στον νεαρό σύντροφο: «Πριν ογδόντα χρόνια ο πόλεμος γίνονταν ποιος θα κατακτήσει την κορυφή του Γράμμου και τις επόμενες δεκαετίες ώς σήμερα και στο μέλλον θα συνεχίζεται ποιος θα κατακτήσει την Ιστορία του Γράμμου». Ο γέρος σύντροφος, κεντρικός ήρωας, λέει στον νεαρό σύντροφο: «Σε μια αίσθηση του ηρωικού ισορροπεί η ύπαρξή μας. Αν χάσουμε την ιστορία του Γράμμου, θα βυθιστούμε αύτανδροι».
– Το βιβλίο σας, αν και μεταφέρει όλο το βάρος της Ιστορίας, έχει και κάποιες χαραμάδες αιχμηρής σάτιρας που αποτυπώνουν τον παραλογισμό των γεγονότων. Τελικά, πώς πρέπει να αντιμετωπίζουμε το παρελθόν;
– Δεν υπάρχει τραγωδία χωρίς κάποιο στοιχείο κωμικού, είναι σαν τα γέλια στις κηδείες.
– Ο πρωταγωνιστής σας ψάχνει τη δικαίωση σε κάτι που γνωρίζει κι εκείνος ότι έμεινε αδικαίωτο. Είναι υπαρξιακή η κρίση που υφίσταται ακόμα και σήμερα η Aριστερά;
– Ο πρωταγωνιστής βιώνει δράμα υπαρξιακό, αυτό που βιώνουν όσοι έδωσαν τη ζωή τους σε ουτοπικά ιδανικά και στο τέλος της ζωής τους δεν έχουν από πού να κρατηθούν. Γέρασε μοναχικός και βίωσε τις διαψεύσεις των ονείρων του. Βίωσε την περεστρόικα, βίωσε αλλαξοπιστίες… αποδημητικών συντρόφων, εμφύλιο των συντρόφων μετά τον Εμφύλιο και στο τέλος τον πικρότερο εμφύλιο που διεξάγεται μέσα στον εαυτό του! Αξιζαν οι θυσίες; Πού γέρνει τελικά η ζυγαριά, προς τα ιδανικά ή προς την αντιηρωική πορεία της ζωής; Ο πατέρας του πρωταγωνιστή θυσιάστηκε για τη μαρξιστική ιδεολογία, η μητέρα του ακολουθούσε τον δεύτερο δρόμο.
Νικητές και ηττημένοι. Η πληγή αποκλείεται να κλείσει, διότι δεν συμφέρει να κλείσει στο φαντασιακό πεδίο. Αν κλείσει, δεν θα λειτουργεί πλέον ο σαδιστικός ναρκισσισμός των νικητών ή ο ναρκισσιστικός μαζοχισμός των ηττημένων.
– Από το μυθιστόρημα παρελαύνουν κορυφαία κομματικά στελέχη του ΚΚΕ, αλλά και λογοτέχνες που συντάχθηκαν στις γραμμές του. Ειδικά στην περίπτωση του Χαρίλαου Φλωράκη, έχουμε ακόμα και διαλόγους του με τον Βασίλη. Hταν ένα ρίσκο που πήρατε «ποιητική αδεία»;
– Αυτό το ρίσκο πρέπει να το παίρνει κάθε πραγματικός δημιουργός. Πρώτος διδάξας ο Θουκυδίδης με τις δημηγορίες του, όπου αποτυπώνει μακροσκελείς λόγους και διαλόγους σαν να τους κατέγραφε με μαγνητόφωνο. Hξερε τις ιστορικές συνθήκες, ήξερε τους χαρακτήρες των πρωταγωνιστών και έβαλε στο στόμα τους αληθινά λόγια σαν να υποτίτλιζε ταινία βωβού κινηματογράφου.
– Ακόμα και η τυπική προσφώνηση «σύντροφος», στο βιβλίο σας εμφανίζεται μόνο με το αρχικό γράμμα (σ.). Να υποθέσω πως με τον καιρό, μαζί με τα άλλα γράμματα, χάθηκε η βαρύτητά της;
– Την έλλειψη βαρύτητας, τη φθορά, ακόμα και τη γελοιοποίηση πλέον της λέξης «σύντροφος» θέλησα να δείξω. Νομίζω ότι και ο «Ριζοσπάστης» χρησιμοποιεί πλέον μόνο το «σ».
– Οι νεότεροι αναγνώστες θα έρθουν αντιμέτωποι με μια ζωή στενεμένη, δίχως χαρά και κυρίως δίχως έρωτα. Πιστεύετε ότι είναι σε θέση να «δικαιώσουν» αυτή την απόφαση ή θα τους φαντάζει εξωπραγματική;
– Δεν πιστεύω πως θα διαβάσουν το βιβλίο αναγνώστες νεαρής ηλικίας. Μακάρι να είχε αναγνώστες νέους και ας το έβλεπαν με οποιονδήποτε τρόπο. Θα είχαν τουλάχιστον κέρδος ότι διάβασαν ένα βιβλίο που τους προβλημάτισε είτε προς τη μία εκδοχή είτε προς την άλλη. Τουλάχιστον να διαβάσουν κάποιο βιβλίο, οποιοδήποτε βιβλίο εκτός από το κινητό τους!
– Στο βιβλίο σας οι ζωντανοί μοιάζουν από καιρό πεθαμένοι, όπως ο πρωταγωνιστής, και οι νεκροί «ζωντανεύουν» ή, τέλος πάντων, μοιάζουν σαν να ετοιμάζονται για νέους αγώνες. Εχουν ελπίδα να ησυχάσουν ποτέ;
– Αυτό είναι το πρόβλημα με τη ζωή. Οι άνθρωποι σπανίως έχουν την τύχη να πεθάνουν ακριβώς την ημέρα που αναφέρει η ληξιαρχική πράξη θανάτου τους. Συνήθως πεθαίνουν νωρίτερα και δεν το αντιλαμβάνονται. Υπάρχει στο βιβλίο σχετικό απόσπασμα που λειτουργεί ως χρησμός: «Ενα πλεονέκτημα έχει ο θάνατος, τη γαλήνη. Αν δεν σου τη δίνει, κοίταξε πού έγινε το λάθος στη ζωή σου. Αν δεν νιώσεις γαλήνη, αρνήσου να μπεις σε τάφο, αρνήσου να θαφτείς, σε περιμένουν αιώνια μαρτύρια, μείνε πίσω μήπως κάτι μπορέσεις να διορθώσεις».
– Ο Βασίλης θα μπορούσε να είναι ένας οποιοσδήποτε… Βασίλης της μετακατοχικής περιόδου. Από πού πήρατε έμπνευση για να τον δημιουργήσετε;
– Οποιοσδήποτε… Βασίλης υπό τις δεδομένες κοινωνικές, οικογενειακές, ιστορικές συνθήκες θα μπορούσε να είναι ο κεντρικός ήρωας του βιβλίου. Δεν χρειάζεται έμπνευση, μεταξύ μας τριγυρίζουμε και βλεπόμαστε.
– Για να ακολουθήσω τη «γραμματική» του βιβλίου σας: τελικά, ο κομμουνισμός γράφεται με όμικρον στο τέλος ή με μηδέν;
– Αυτά τα δύο σύμβολα μοιάζουν τόσο πολύ! Αλλά εμένα, έπειτα από τόσους αδικαίωτους, προδομένους αγώνες, σαν μηδέν μου μοιάζει.
