Βρισκόμαστε βαθιά μέσα σε ένα πυκνό δάσος με θεόρατα δέντρα. Περίπου σαράντα πέντε λεπτά έξω από το Ταλίν, την πρωτεύουσα της Εσθονίας, η φύση οργιάζει. «Είμαστε άνθρωποι των δασών» (We are forrest people), μου έλεγε φίλη Εσθονή που η εργασία της την έχει φέρει προσωρινά στη χώρα μας. «Κάθε φορά που βλέπω εδώ στην Ελλάδα να κόβεται ένα δέντρο –πράγμα όχι σπάνιο– πιάνεται η καρδιά μου», συμπλήρωσε.
Κάτω από εκείνα τα δέντρα τη σκέφτηκα. Αλλά δεν ήταν μόνον το πυκνό άγριο πράσινο και οι ψηλόλιγνοι κορμοί. Επειτα από περίπου δέκα λεπτά περπάτημα, βγήκαμε σε μια παραλία· μικρή σε πλάτος, αμμουδερή, μα με τα δέντρα να γέρνουν σχεδόν πάνω από το νερό.
Η Βαλτική – λίγο πιο δυτικά θα έλεγα πως διέκρινα τις ακτές της Φινλανδίας. Ηταν τρεις και μισή το μεσημέρι και όμως βλέπαμε το ηλιοβασίλεμα. Φυσικά, το κρύο ήταν τσουχτερό. Αλλά η όλη αίσθηση ήταν αυτή της ανταμοιβής.
Γύρισα και κοίταξα μέσα στο δάσος. Κάπου εκεί βρισκόταν χωμένο το Μουσικό Κέντρο Αρβο Περτ, από το οποίο είχαμε ξεκινήσει τον περίπατο που μας οδήγησε στις όχθες της Βαλτικής Θάλασσας. Δέκα λεπτά περπάτημα όλο κι όλο.
Σκεπτόμενος τη μουσική και την όλη φιλοσοφία του Περτ και κοιτάζοντας το καταπράσινο τοπίο που κατέληγε σε αυτή την παραλία, σκέφτηκα: Λογικό το ότι ο Περτ αποφάσισε να χτίσει σε αυτή την τοποθεσία, το 2017, ένα κέντρο μουσικής και πολιτισμού, όπου φυλάσσεται το αρχείο του και φιλοξενεί συναυλίες, εκθέσεις, ομιλίες και άλλες εκδηλώσεις. Δεν θα μπορούσε να είναι μέσα σε πόλη, όταν μιλάμε για τον Περτ. Στο YouTube, κάποιοι έντυσαν ένα βίντεο από την ταινία «Gravity» με την πιο γνωστή, ίσως, σύνθεση του Περτ, το γαλήνιο «Spiegel im Spiegel» (1978). Την ίδια σύνθεση, σε άλλο βίντεο, ακούμε με φόντο το δειλινό στην Εσθονία. Ολα ταιριάζουν: η πορφυρή δύση, αλλά και το Διάστημα με τη Γη να αιωρείται στο μαύρο, απέραντο κενό. Οικουμενικός ο Περτ – και διαστημικός!
Το κτίσιμο του Κέντρου ολοκληρώθηκε το 2018, οπότε εμείς το επισκεφθήκαμε στον έβδομο χρόνο της λειτουργίας του. Φτάσαμε με ταξί από το κέντρο του Ταλίν. Μας άφησε σε ένα μικρό πάρκινγκ (κάτω από τα δέντρα και αυτό) για να βηματίσουμε λίγα λεπτά μέχρι την κεντρική είσοδο. Δεξιά μας διάσπαρτες μονοκατοικίες, σε απόσταση η μία από την άλλη. Σκέφτηκα ότι ίσως σε κάποιο από αυτά τα σπίτια μπορεί να μένει ο 90χρονος Περτ. Αποσυρμένος από τον κόσμο, δεν γράφει πια μουσική, όπως μας είπε η Νέλε Κιβίσιλντ (Nele Kivisild), που μας υποδέχθηκε και μας ξενάγησε για περίπου δύο ώρες.
Το σπίτι του Περτ βρίσκεται όντως κοντά στο Κέντρο, όπως μας πληροφόρησε η Νέλε, αλλά η υγεία του πια δεν είναι τόσο καλή. Κι ωστόσο, το 2025 ήταν μια σημαντική χρονιά για το Κέντρο και την Εσθονία: ο μεγάλος συνθέτης της, για ορισμένους ο σημαντικότερος σύγχρονος συνθέτης «κλασικής» μουσικής, έκλεισε τα ενενήντα του. Το γεγονός εορτάστηκε δεόντως.
Το Κέντρο, σύγχρονη κατασκευή, λιτή, μινιμαλιστική με έναν σκανδιναβικό τρόπο (διαστημική και αυτή!), η όλη αρχιτεκτονική, τόσο εξωτερικά όσο και εσωτερικά, παραπέμπει στη λιτότητα και στην ασκητική που χαρακτηρίζει τον ώριμο Περτ, τον μουσικό που πιέστηκε πολύ από το κομμουνιστικό καθεστώς προκειμένου να συμμορφωθεί σύμφωνα με τις διατάξεις του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Αντιστάθηκε με σθένος και το 1968 παρουσίασε το περίφημο «Credo», ένα ακραιφνώς θρησκευτικό χορωδιακό που προκάλεσε ρίγη συγκίνησης στο κοινό τότε, οπότε το καθεστώς απαγόρευσε πια εντελώς τη μουσική του Περτ.
Εκείνη η χρονιά, το 1968, ήταν κομβική για εκείνον: βαφτίστηκε χριστιανός ορθόδοξος, μαζί με τη (δεύτερη) γυναίκα του, η οποία, ωστόσο, ήταν εβραϊκής καταγωγής. Ο ίδιος ο Περτ είχε ανατραφεί ως λουθηρανός. Το γεγονός αυτό μαζί με την απαγόρευση του έργου του και τη δημόσια σιωπή του επί σειράν ετών (στην πραγματικότητα, καμία σιωπή: ο Περτ μελετούσε ιδιωτικά και με πάθος μουσική, ιδίως το γρηγοριανό μέλος, αλλά και τα κείμενα των Πατέρων της Εκκλησίας) τον οδήγησαν σε μια εσωτερική αναγέννηση: το πνευματικό στοιχείο (και όχι το θρησκευτικό υπό τη στενή έννοια) αποτέλεσε το επίκεντρο του έργου του από το 1976 και μετά.
Επίσκεψη στο μουσικό κέντρο που ίδρυσε ο ίδιος σε ένα δάσος της εσθονικής υπαίθρου, όπου φυλάσσεται το αρχείο του.
Το 1980 το σοβιετικό καθεστώς προέτρεψε τον Περτ να εγκαταλείψει τη χώρα μαζί με την οικογένειά του για το Ισραήλ (λόγω της εβραϊκής καταγωγής της γυναίκας του). Ηταν μια εξορία. Οι Περτ, όμως, δεν πήγαν στο Ισραήλ. Επειτα από έναν ενδιάμεσο σταθμό στη Βιέννη, εγκαταστάθηκαν στο Βερολίνο. Εκεί θα τον ανακαλύψει ο Μάνφρεντ Αϊχερ, της περίφημης δισκογραφικής ECM, και μαζί θα ηχογραφήσουν το 1984 το εμβληματικό έργο «Tabula Rasa».
Με αυτό το άλμπουμ η Δύση θα ανακαλύψει έναν άγνωστο Εσθονό «μινιμαλιστή» (η λέξη μέσα σε εισαγωγικά διότι δεν είναι απολύτως ακριβής) και από κει και πέρα τα έργα του θα φτάσουν να παρουσιάζονται έως το Κάρνεγκι Χολ (όπως φέτος το φθινόπωρο, λόγω των ενενηντάχρονων του συνθέτη). Μετά την πτώση του κομμουνισμού, οι Περτ θα επιστρέψουν στην Εσθονία. Ολα τα υπόλοιπα είναι ιστορία. Οι συνθέσεις του ακούγονται πλέον σε ταινίες σημαντικών σύγχρονων σκηνοθετών (π.χ., στην «Τέλεια ομορφιά» του Πάολο Σορεντίνο), ενώ αποτελούν συχνά μέρος του ρεπερτορίου των μουσικών αιθουσών διεθνώς.
Η θρησκεία
Η σχέση του Περτ με την Ορθοδοξία παρουσιάζει ενδιαφέρον διότι, φυσικά, το δόγμα ταυτίζεται, στο μυαλό των Εσθονών, με τον «παραδοσιακό» εισβολέα και κατακτητή της Εσθονίας, τη Ρωσία. Αλλά για τον Περτ ήταν, και παρέμεινε, κάτι βαθιά προσωπικό και υπαρξιακό που ουδεμία σχέση είχε με τη Ρωσία και που τον οδήγησε να βρει την εσωτερική φωνή του στη μουσική, μελετώντας αρχικά τον ήχο των καμπανών. Το περίφημο «tintinnabuli» (από το λατινικό για “μικρά κουδούνια”) αποτέλεσε τη βασική συνθετική μέθοδο που ανέπτυξε ο Περτ από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 και μετά.
Εργα του Εσθονού μουσουργού επενδύουν τις ταινίες σημαντικών σκηνοθετών, όπως οι Πάολο Σορεντίνο και Πολ Τόμας Αντερσον.
Στο Κέντρο δεν λησμόνησε την πίστη του: στο άνοιγμα του κτίσματος κυριαρχεί ένα ορθόδοξο παρεκκλήσι. Μοιάζει παράταιρο με το περιβάλλον γύρω του, ωστόσο την ίδια στιγμή αποτελεί και αναπόσπαστο κομμάτι του.
Στο εικοσάλεπτο βιογραφικό ντοκιμαντέρ (με εξαίσιες πινελιές κάθε τόσο από animation – τέχνη την οποία οι Εσθονοί ξέρουν πολύ καλά) που προβάλλεται στο Κέντρο για τους επισκέπτες, επαναλαμβάνεται μια συγκινητική ιστορία: Παιδί ακόμη ο Περτ στη γενέτειρά του, για να ακούσει συμφωνική μουσική, παίρνει το ποδήλατό του και κάνει αέναους κύκλους γύρω από έναν στύλο με ηχείο, στην πλατεία της πόλης, που μεταδίδει κάποιο κλασικό κοντσέρτο. Ο ίδιος ο συνθέτης δεν έχει επιβεβαιώσει ούτε όμως και διαψεύσει αυτή την ιστορία. Αλλά δεν έχει σημασία.
Ζορμπάς
Καθώς περιπλανιέμαι στους εσωτερικούς χώρους του Κέντρου, όπου η παρουσία του Περτ είναι συνεχής, παρά την απουσία του, θυμάμαι ότι προτού επισκεφθούμε την Εσθονία, η Εσθονή φίλη μού είχε στείλει ένα εκπληκτικό βίντεο. Εντός του χώρου αυτού, ο Περτ, πέντε χρόνια πριν, στα τότε γενέθλιά του, χορεύει μαζί με το προσωπικό του Κέντρου τον «Ζορμπά»: κάποιος χορεύει αγκαλιά με ένα μωρό, μια κοπέλα χάνει το παπούτσι της και ο Περτ σπεύδει να της το φορέσει σαν να είναι η Σταχτοπούτα. Αυτό που σου μένει κυρίως είναι το τεράστιο, σχεδόν παιδικό, χαμόγελο του συνθέτη, καθώς χορεύει, κάποτε αποκομμένος από τους υπόλοιπους, κάποτε κρατώντας τους από τον ώμο.
«Palju tantsulisi aastaid, armas Arvo», διαβάζουμε στην οθόνη: Πολλούς ευτυχισμένους χορούς ακόμα, αγαπητέ Αρβο!
