Στις 24 Φεβρουαρίου 2022, πρώτη ημέρα της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, η δήλωση του Πατριαρχείου Μόσχας ήταν πολύ σύντομη: Ο Πατριάρχης Κύριλλος εξέφρασε την ελπίδα ότι «ο φιλεύσπλαχνος Κύριος θα κρατήσει όρθια τα ρωσικά, ουκρανικά και άλλα έθνη που είναι πνευματικά ενωμένα από την Εκκλησία μας», προτρέποντας όλους να προσευχηθούν για την ειρήνη.
Στις 3 Μαρτίου το Πατριαρχείο απέστειλε μια ειδική προσευχή για την ειρήνη: θα έπρεπε από δω και στο εξής να απαγγέλλεται σε όλες τις εκκλησίες που υπάγονται στη δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Μόσχας. Η προσευχή έκανε λόγο για «πνεύμα αδελφικής αγάπης και ειρήνης» και προέτρεπε σε αποκλεισμούς: «απαγορεύστε τις ξένες γλώσσες των εθνών που διεξάγουν συνωμοσίες εναντίον της Αγίας Ρωσίας και ανατρέψτε τα σχέδιά τους».
Στις 6 Μαρτίου, την Κυριακή του Αποχαιρετισμού πριν από την έναρξη της Σαρακοστής, ο Πατριάρχης Κύριλλος υποστήριξε στην πραγματικότητα την εκδοχή του Κρεμλίνου για τα γεγονότα στην Ουκρανία, προσθέτοντας νέες λεπτομέρειες: Σχεδόν ο κύριος λόγος της σύγκρουσης στο Ντονμπάς ήταν η απελπισμένη αντίσταση της ανατολικής Ουκρανίας στις παρελάσεις υπερηφάνειας των ομοφυλοφίλων που πραγματοποιούνται εκεί.
Παγκόσμια καταδίκη
Από τις 16 Μαρτίου 2022 δεκάδες –και στη συνέχεια εκατοντάδες– ορθόδοξοι θεολόγοι και ιερείς από όλο τον κόσμο υπέγραφαν ανοιχτή επιστολή καταδίκης του δόγματος της «ρωσικής ειρήνης» (Russkii Mir) –μια σύνθεση αυτοκρατορικού εθνικισμού, θρησκευτικού μυστικισμού και μεταψυχροπολεμικής αναθεώρησης της Ιστορίας– κατηγορώντας απερίφραστα τη Ρωσική Εκκλησία ότι παρέχει στον Πούτιν θρησκευτική «λευκή επιταγή» για τον πόλεμο.
Παράλληλα, Πατριαρχεία και Εκκλησίες –της Ρουμανίας, της Φινλανδίας, της Αλεξάνδρειας μεταξύ αυτών– απηύθυναν δημόσιες εκκλήσεις στον Κύριλλο να πάρει σαφή θέση υπέρ της ειρήνης. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος καταδίκασε ευθέως τη ρωσική εισβολή, μιλώντας για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ωμή βία κατά αμάχων. Εκ του Πατριαρχείου Μόσχας… σιωπή. Δεν έπρεπε να αποτελεί έκπληξη.
Ηδη το 2014 –για να μην πάμε ακόμη πιο πίσω–, την παραμονή του «δημοψηφίσματος» για την ένταξη της Κριμαίας στη Ρωσία, παράξενες και μάλλον ανομοιογενείς ομάδες ανθρώπων είχαν εμφανιστεί στις πύλες των ουκρανικών στρατιωτικών μονάδων: εκτός από τα «πράσινα ανθρωπάκια» –άνδρες χωρίς διακριτικά (μια μείξη ανθρώπων της GRU, Ρώσων στρατιωτών και πολεμιστών της παραστρατιωτικής Wagner)– οι Ουκρανοί στρατιωτικοί πείστηκαν να παραδοθούν στις νέες Αρχές από ιερείς της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (ROC). Ερευνα της δημοσιογράφου Λίλια Γιαπάροβα έχει ήδη δημοσιευθεί στο ρωσικό ανεξάρτητο ηλεκτρονικό μέσο Meduza, αποκαλύπτοντας λεπτομέρειες αυτής της επιχείρησης, η οποία είχε πραγματοποιηθεί σε συνεργασία του ρωσικού υπουργείου Αμυνας με τη Ρωσική Εκκλησία.
Εφεξής (και μέχρι σήμερα), ο συντονισμός του Κυρίλλου με τις επίσημες θέσεις του Κρεμλίνου είναι απόλυτος. Τον Νοέμβριο του 2022 μιλούσε πλέον για έναν πόλεμο ηθικά και μεταφυσικά αναγκαίο: «Ο Κύριος, αγαπώντας την Ουκρανία, την τιμωρεί. Και για να καταλάβετε τι συμβαίνει, πρέπει να καταλάβετε γιατί ο Κύριος τιμωρεί την Ουκρανία. Οι Ρώσοι είναι απλώς ένα όργανο του Θεού, είναι σαν μια ζώνη με την οποία ο πατέρας τιμωρεί το παιδί του […]. Πού ήθελε να πάει η ορθόδοξη Ουκρανία; Ηθελε μανιωδώς να πάει στην Ευρωπαϊκή Ενωση, ώστε να έχει πάντα ένα κομμάτι λαρδί και ψωμί, χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία. Και ποια είναι η σύγχρονη Ευρωπαϊκή Ενωση; Είναι τα αρχαία Σόδομα και Γόμορρα. Η σύγχρονη Ε.Ε. και ολόκληρη η συλλογική Δύση υπερασπίζονται την αμαρτία».
Τον Νοέμβριο του 2022 o Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος μιλούσε για έναν πόλεμο ηθικά και μεταφυσικά αναγκαίο: «Ο Κύριος, αγαπώντας την Ουκρανία, την τιμωρεί. Οι Ρώσοι είναι απλώς ένα όργανο του Θεού».
Αρχισε να ευλογεί δημοσίως στρατιωτικές αποστολές, να στηρίζει οικονομικές εκστρατείες υπέρ των ρωσικών δυνάμεων, να παρουσιάζει τον πόλεμο ως σύγκρουση με «ολόκληρο τον δυτικό κόσμο», αρνούμενος να μιλήσει τη «γλώσσα του Ιησού», όπως τον είχε προτρέψει ο Πάπας Φραγκίσκος, αφού στη συνάντησή τους είχε υποστεί μια 20λεπτη ανάγνωση ενός κειμένου από ένα φύλλο χαρτί που είχε μπροστά του ο Κύριλλος με το οποίο δικαιολογούσε τις ενέργειες του Κρεμλίνου στην Ουκρανία. Ο Φραγκίσκος υπενθύμισε τότε στον Ρώσο κληρικό ότι δεν είναι αξιωματούχος για να επιχειρηματολογεί με τέτοιον τρόπο, συμπληρώνοντας, όπως ανέφερε η εφημερίδα Corriere Della Sera, ότι «ο Πατριάρχης δεν πρέπει να πέσει στο επίπεδο να χαρακτηρίζεται και να είναι παπαδοπαίδι του Πούτιν». Εις μάτην.
Η μετατροπή της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας σε εργαλείο γεωπολιτικής επιρροής δεν περιορίζεται στο ουκρανικό μέτωπο. Στην Αφρική, η Μόσχα δημιούργησε δικό της «Εξαρχάτο», αμφισβητώντας ευθέως το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας. Στη Σερβία και στη Βόρεια Μακεδονία η ROC λειτουργεί ως παράγοντας σταθερής ρωσικής επιρροής. Στη Σκανδιναβία και στη Δυτική Ευρώπη, μοναστικές κοινότητες και εκκλησιαστικά δίκτυα ελέγχονται πλέον από τις Αρχές. Πριν από περίπου ένα μήνα διαβάσαμε για την περίπτωση των καλογραιών της Λευκορωσίας, που –σύμφωνα με το σουηδικό πρακτορείο SVT και τη Σουηδική Εκκλησία– συγκέντρωναν συστηματικά χρήματα για τον ρωσικό στρατό, λειτουργούσαν ως δίκτυο προπαγάνδας και διατηρούσαν δεσμούς με τη ρωσική GRU.
Η ROC έχει εξελιχθεί σε μηχανισμό ήπιας(;) ισχύος, λειτουργώντας ως δίκτυο νομιμοποίησης, χρηματοδότησης και ιδεολογικού εξαγνισμού της κρατικής βίας. Σε θεσμό που νομιμοποιεί, όχι μόνο την εξουσία του Πούτιν, αλλά και την εξουσιαστική του μεθοδολογία υπηρετώντας μια πολιτική που υιοθετεί θεολογικό περίβλημα και μια δοξασία που θεωρεί την Ορθοδοξία ταυτόσημη με την κρατική ρωσική ισχύ.
Απουσίες στη Νίκαια
Μέσα σ’ αυτό το τοπίο, η πρόσφατη συνάντηση στη Νίκαια για τη συμπλήρωση 1.700 ετών από την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο, ένα γεγονός με το οποίο η Ορθοδοξία επιχειρούσε τη συμβολική επανασύνδεση με τις οικουμενικές της ρίζες, και η ουσιαστική απουσία των Πατριαρχείων Αντιοχείας και Ιεροσολύμων –ένδειξη της δυσκολίας που αντιμετωπίζουν οι παλαιοί θρόνοι της Ανατολής, εγκλωβισμένοι ανάμεσα στην ανάγκη επιβίωσης και την πίεση της ρωσικής «προστασίας»– αποκτά ξεχωριστή σημασία, καθιστώντας αδύνατον να παραβλεφθεί ότι το σύστημα Πούτιν – Κυρίλλου έχει μετατρέψει την όποια έννοια πνευματικής ενότητας σε γεωπολιτική εξίσωση.
