RICHARD H. THALER, CASS R. SUNSTEIN
«Nudge: Η τελική έκδοση»
μτφρ.: Μιχάλης Κατσιμίτσης
εκδ. Liberal Books, 2025, σελ. 512
«Θυμῷ μάχεσθαι χαλεπόν· ὅ τι γὰρ ἂν θέλῃ, ψυχῆς ὠνεῖτει»: Το απόσπασμα του Ηρακλείτου εκφράζει την ιδέα ότι είναι δύσκολο να αντισταθεί κανείς στις επιθυμίες του, καθώς ό,τι επιθυμεί, το αποκτά με τίμημα την ψυχή του. Η φράση αυτή καταγράφεται στο έργο του Στοβαίου, Ανθολόγιον IV 40, 23, και αναφέρεται στον Ηράκλειτο με τον αριθμό D-K 85 στον κατάλογο Diels-Kranz.
Η πρόθεση του Ηρακλείτου ήταν να επισημάνει μια φυσική σχέση της επιθυμίας με τη στεναχώρια που φέρνει η ακύρωση ή η ελλιπής πραγμάτωσή της. Δεν μπορούσε να διανοηθεί ότι θα έφτανε ο άνθρωπος στο σημερινό επίπεδο μιας ζωής που δυναστεύεται καθημερινά από την επιλογή, και την αντίστοιχη δυσφορία μιας πιθανής αποτυχίας που είναι η συνηθέστερη κατάληξη μιας απόφασης. Αντικείμενο της παραπάνω δυσκολίας είναι το περιεχόμενο του βιβλίου «Nudge» (εκδόσεις Liberal Books) δύο βραβευμένων συγγραφέων. O Ρίτσαρντ X. Θάλερ έλαβε το βραβείο Νομπέλ Οικονομικών Επιστημών το 2017 για τη συμβολή του στον τομέα των οικονομικών της συμπεριφοράς. Ο Κας P. Σάνσταϊν είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Robert Walmsley στη Νομική Σχολή του Harvard: ιδρυτής και διευθυντής του Προγράμματος Συμπεριφορικής Οικονομίας και Δημόσιας Πολιτικής. Από το 2009 έως το 2012 υπηρέτησε στην κυβέρνηση Ομπάμα ως διαχειριστής του Γραφείου Πληροφοριών και Ρυθμιστικών Υποθέσεων του Λευκού Οίκου και το 2018 έλαβε το Βραβείο Holberg.
Ο τίτλος τα λέει όλα. Στα ελληνικά σημαίνει σκουντάω, τσιγκλάω, δίνω μια σπρωξιά. Στο πεδίο της επιλογής πραγματεύεται μια σειρά από κινήσεις που διευκολύνουν τη λήψη μιας απόφασης. Κινήσεις που δεν είναι πάντα φανερές ή σαφείς στον επιλέγοντα, αλλά που τελικώς τον προσανατολίζουν στην καλύτερη δυνατή κατεύθυνση, και στην αποφυγή της μάχης ενάντια στην επιθυμία. Μα πώς μπορεί να γίνει κάτι τέτοιο αφού στις πλείστες των περιπτώσεων το αντικείμενο της επιθυμίας έχει σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία ή στην τσέπη μας; Επιπροσθέτως, τα πράγματα δυσκολεύουν ακόμα περισσότερο όταν συνειδητοποιήσουμε ότι η εκπλήρωση μιας επιθυμίας κατέχει αξιακή θέση στη ζωή μας. Θεωρούμε ότι ζούμε καλά όταν η πραγμάτωση των επιθυμιών ταυτίζεται με τον εμπλουτισμό των εμπειριών. Αισθανόμαστε επιτυχημένοι όταν ταξιδεύουμε, συμμετέχουμε σε ακραία σπορ, τρώμε ποικιλία φαγητών ή επενδύουμε σε νέες εταιρείες ευελπιστώντας σε αμύθητα κέρδη. Το κέντρο βάρους της ζωής είναι τόσο έντονα ατομοκεντρικό που κριτής και κρινόμενος είναι το ίδιο πρόσωπο με μόνο κριτήριο επιτυχίας και ευτυχίας την κατάκτηση των επιθυμιών, αποκλειστικά στον παρόντα χρόνο.
«Τα θέλω όλα»
Η φράση «Τα θέλω όλα και τα θέλω τώρα» (I want it all, and I want it now) εμφανίζεται και διαδίδεται πρώτα ως στίχος τραγουδιού των Queen και στη συνέχεια αποκτά χαρακτήρα πολιτικού και πολιτισμικού συνθήματος. Ομως, δεν είναι απλώς μια απαίτηση της δεκαετίας του 1980. Η πορεία ενός εξατομικευμένου και κατ’ επέκταση αυτοαναφορικού ανθρώπου χάνεται στις αρχές των νεότερων χρόνων. Τι είδους επιβάρυνση φέρνει στο υποκείμενο που αναζητάει τη συνεχή αναγνώριση μέσω της απόλαυσης των επιθυμιών του; Αγχος και αγωνία.
Τη βοήθειά τους σε αυτήν την ανθρώπινη κατάσταση επιδιώκουν οι δύο συγγραφείς. Οχι όμως με νουθεσίες και θέσφατα. Αλλά με την ευγενική κίνηση ενός φιλικού σκουντήματος που οι ίδιοι ονομάζουν πετυχημένα, παρόλο που δεν φαίνεται από την πρώτη ματιά, ελευθεριακό πατερναλισμό: «Οι πατερναλιστικές πολιτικές που υποστηρίζουμε, στοχεύουν στο να επηρεάσουν τις επιλογές με τρόπο που θα κάνει τους επιλέγοντες να ζουν καλύτερα, σύμφωνα με την κρίση των ιδίων. Αυτός είναι ένας πατερναλισμός των μέσων, όχι των σκοπών. Αυτές οι πολιτικές βοηθούν τους ανθρώπους να φτάσουν στον προορισμό της προτίμησής τους. Οι άνθρωποι κάνουν, επίσης, πολλά λάθη στην πραγματική ζωή, γεγονός που ενισχύει την άποψη που διατυπώθηκε εύστοχα από τους Beatles: “τα καταφέρνουμε με λίγη βοήθεια από τους φίλους μας” (Αναφορά στο τραγούδι των Beatles “With a little help from my friends”). Ο στόχος μας, εν ολίγοις, είναι να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να κάνουν τις επιλογές που θα έκαναν αν είχαν δώσει όλη τους την προσοχή και διέθεταν πλήρη πληροφόρηση, απεριόριστη γνωστική ικανότητα και πλήρη αυτοέλεγχο».
Είναι φανερό από το παραπάνω απόσπασμα ότι οι δύο συγγραφείς είναι γνώστες όχι μόνο της νεότερης ψυχολογίας του ελεύθερου ανθρώπου, αλλά και της οντολογικής αδυναμίας του να απορρίψει οριστικά τον πατέρα – νομοθέτη. Νομίζω ότι σωστά εντοπίζουν την ανάγκη της παρουσίας της ελευθέρας βουλήσεως υπό τη σκιά μιας πατρικής φιγούρας που θα βοηθάει αλλά δεν θα επιβάλλει. Δεδομένης της δυσκολίας να συμβεί κάτι τέτοιο εντός της σύγχρονης οικογένειας, οι λαμπροί συγγραφείς αναθέτουν τον πατρικό αυτό ρόλο στο κράτος και στις κοινωνικές δομές.
Στη θεωρητική υπόθεση όπου ο Ηράκλειτος θα διάβαζε το βιβλίο, θα ήταν εντυπωσιασμένος από το μεγάλο εσωτερικό βάθος του νεότερου υποκειμένου, που ο ίδιος δεν διανοείτο στην εποχή του, αλλά και τις δυσκολίες της επιθυμίας που αυτό το βάθος έφερε μαζί του.
