Θα μπορούσε κανείς να γράφει για ημέρες. Ή μέχρι να αποχωρήσει και το τελευταίο τρακτέρ από τα τελωνεία και τις εθνικές οδούς. Μιλάμε εξάλλου, με αφορμή τις κινητοποιήσεις των αγροτών, για την αποτύπωση της αγροτικής ζωής στις τέχνες, ένα θέμα που φτάνει πολύ πίσω στον χρόνο: στη δυτική τέχνη, η παλαιότερη απεικόνιση αγροτικών εργασιών είναι ίσως η περιγραφή της ασπίδας του Αχιλλέα, η οποία, διαβάζουμε στην Ιλιάδα, αποτύπωνε και σκηνές της σποράς, του θερισμού, της αμπελουργίας, της βοσκής.
Tο «ελληνικό γουέστερν» του Βασίλη Γεωργιάδη «Το χώμα βάφτηκε κόκκινο» (1966) αφηγείται τη σύγκρουση κολίγων και τσιφλικάδων στη Θεσσαλία του 1907 και έφτασε μέχρι τα Οσκαρ.
Ας ξεκινήσουμε τη σταχυολόγησή μας από πιο πρόσφατα. Από τη Σχολή του Μονάχου για παράδειγμα, της οποίας οι εκπρόσωποι (Γύζης, Λύτρας κ.ά.) ενδιαφέρονται μεταξύ άλλων και για μια ηθογραφία της υπαίθρου, βλέποντάς την ως σύμβολο της παράδοσης και των αξιών του νεαρού ελληνικού κράτους, αλλά και ως πηγή ποικίλων χρωμάτων και φωτισμών. Αφήνοντας κατά μέρος την ξεχωριστή περίπτωση του Θεόφιλου με τα διάφορα αγροτικά θέματα, στις επόμενες δεκαετίες, οι τάσεις αστυφιλίας είχαν ως αποτέλεσμα και μια σύνδεση των αγροτικών εργασιών με την απλότητα, τη σκληρή και έντιμη δουλειά, τις κοινωνικές διεκδικήσεις. Ενδεικτικά παραδείγματα είναι ο εξπρεσιονιστικός σοσιαλιστικός ρεαλισμός του Βάλια Σεμερτζίδη (1911-1983), σε έργα όπως το «Οργωμα» και το «Ράβδισμα της ελιάς», καθώς και τα χαρακτικά του Τάσσου (1914-1985) με τίτλους όπως «Τρύγος», «Αγρότες της Μεσσηνίας», «Θερισμός».
Σινεμά
Η αισθητική και αφηγηματική αξιοποίηση του φυσικού τοπίου, η νοσταλγία για ένα αθώο παρελθόν, η ανάδειξη κοινωνικών ανισοτήτων, αλλά και το γεγονός ότι η Ελλάδα υπήρξε κυρίως μια αγροτική χώρα, είναι οι βασικές αιτίες πίσω από την απεικόνιση της αγροτικής ζωής και στον ελληνικό κινηματογράφο. Μάλιστα, ως πρώτη μεγάλου μήκους ελληνική ταινία θεωρείται η «Γκόλφω» του Κωνσταντίνου Μπαχατώρη (1915), που βασίζεται στο ομώνυμο ειδύλλιο του Σπυρίδωνος Περεσιάδη και αφηγείται την ιστορία μιας φτωχής πλην όμορφης βοσκοπούλας, η οποία βλέπει τον αγαπητικό της να δελεάζεται από την πλούσια κόρη του ντόπιου τσέλιγκα. Οι συγκρούσεις των αγροτοκτηνοτροφικών κοινωνιών θα αποτυπωθούν με ιδανικό τρόπο και στο «ελληνικό γουέστερν» του Βασίλη Γεωργιάδη «Το χώμα βάφτηκε κόκκινο» (1966), που αφηγείται τη σύγκρουση κολίγων και τσιφλικάδων στη Θεσσαλία του 1907 και που έφτασε μέχρι τα Οσκαρ. Η ηθική μιας μεγαλοαγροτικής οικογένειας είναι ένα από τα θέματα του σπουδαίου «Φόβου» του Κώστα Μανουσάκη (1966), ενώ φτωχοί αγρότες και δυνάστες τσιφλικάδες θα εμφανιστούν και στον «Αστραπόγιαννο» (1970) του Νίκου Τζήμα. Στο ντοκιμαντέρ των Σάκη Μανιάτη και Γιώργου Τσεμπερόπουλου «Μέγαρα» (1973) οι αγρότες αγωνίζονται κατά των απαλλοτριώσεων της χούντας. Στο «Αλαλούμ» (1985) των Γιώργου Αποστολίδη, Γιάννη Σμαραγδή και Γιάννη Τυπάλδου, η ευφυής αμεριμνησία του ποιμένα Χαράλαμπου Τραμπάκουλα (Χάρρυ Κλυνν) συναντά την… ιστορικά αδικαίωτη πάλη των τάξεων. Η «Εαρινή σύναξις των αγροφυλάκων» (1999) του Δήμου Αβδελιώδη θα δει την αγροτική ζωή λίγο πιο αλληγορικά, ενώ κάθε φυτό θέλει τη μουσική του στο ντοκιμαντέρ της Μαριάννας Οικονόμου «Οταν ο Βάγκνερ συνάντησε τις ντομάτες» (2019).
Μουσική
Στο «Κιλελέρ», από τον δίσκο «Μπάλλο» (1971), όπου και ο τραγουδοποιός όχι τυχαία γυρνάει «σαν τα φίδια, σαν τ’ αγριοπούλια», ο Διονύσης Σαββόπουλος και η μπάντα του αξιοποιούν στιχουργικά ακόμα και μία ημερομηνία, η οποία βέβαια είναι η συγκλονιστική 6η Μαρτίου 1910, ημέρα της αγροτικής εξέγερσης στο Κιλελέρ της Θεσσαλίας που καταπνίγηκε από τη χωροφυλακή. Στα «Μικροαστικά» (1973) ο Λουκιανός Κηλαηδόνης εξηγεί πως από «Κολλήγα γιος» έγινε με την πονηριά του ένα «καθεστώς», ενώ στον «Θεσσαλικό Κύκλο» (1974) ο Γιάννης Μαρκόπουλος και ο Κώστας Βίρβος μιλούν για κατσικομούλαρα, κλεφτοκοτάδες, τσιφλικάδες και άλλα πρόσωπα από το πάνθεον της αγροτικής ζωής. Ενα χρόνο αργότερα ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου βροντοφωνάζει «Οχι, δεν πουλάμε» στα «Αγροτικά» του Θωμά Μπακαλάκου και ενώ όλα αυτά ακούγονται επηρεασμένα από τη Μεταπολίτευση, το κλίμα μοιάζει κάπως να αλλάζει στον «Νοσταλγό του Rock’N’Roll» (1984), όπου ο δυτικότροπος Γιάννης Γιοκαρίνης τραγουδά πλέον ότι στο σκυλάδικο όπου εργαζόταν, «όταν οι αγρότες εκτονώνονταν και φεύγαν, έπαιζα τα σόλα που για αυτά με αποφεύγαν». Χρόνια αργότερα, «τα μέτωπα των αγροτών δροσίζουν», με τραγούδια όπως το «San Michele» (2010) του Θανάση Παπακωνσταντίνου.
Λογοτεχνία
Στην αχανή λογοτεχνία μπορούμε ενδεικτικά να αναφέρουμε ορισμένα έργα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη (ακόμα και τη «Φόνισσα»), του Κωνσταντίνου Θεοτόκη (π.χ. «Η ζωή και ο θάνατος του Καραβέλα»), που προσφέρουν απεικονίσεις της αγροτικής ζωής, χωρίς να την παρουσιάζουν ειδυλλιακά. Ο «Ζητιάνος», επίσης, του Ανδρέα Καρκαβίτσα, δεν συγχωρεί ακριβώς την αμάθεια και τη δεισιδαιμονία των αγροτών τους οποίους εξαπατά ο κεντρικός ήρωας. Ο συγκινητικός Κώστας Κρυστάλλης πάντως εξυμνεί όσο αντέχει η ασθενική υγεία του την ομορφιά της υπαίθρου και του αγροτικού μόχθου, π.χ. στη συλλογή «Αγροτικά» ή στο ποίημα «Ηλιοβασίλεμα» («απ’ όξω, από τα οργώματα, γυρνούνε οι ζευγολάτες, ηλιοκαμένοι, ξέκοποι, βουβοί, αποκαρωμένοι»), ενώ μια αθώα απεικόνιση της υπαίθρου θα βρούμε στα «Ψηλά βουνά» του Ζαχαρία Παπαντωνίου και μια πιο ηθογραφική, στον «Πατούχα» του Ιωάννη Κονδυλάκη. Στον «Συνταγματάρχη Λιάπκιν» του Μ. Καραγάτση, ένας Ρώσος αξιωματικός προσπαθεί να εγκλιματιστεί στον Θεσσαλικό Κάμπο. Στα δικά του έργα, ο Νίκος Καζαντζάκης ενσωματώνει την αγροτική ζωή ως κομμάτι της ταυτότητας της Κρήτης, της οποίας το άγριο περιβάλλον εξερευνούν και οι Ρέα Γαλανάκη και Ιωάννα Καρυστιάνη. Για τη μακεδονική ύπαιθρο θα ανατρέξουμε βέβαια στη Ζυράννα Ζατέλη («Και με το φως του λύκου επανέρχονται»), για την ηπειρώτικη στον Σωτήρη Δημητρίου ή στον Χριστόφορο Μηλιώνη, για τη χιώτικη, βεβαίως, στον Γιάννη Μακριδάκη.
Τηλεόραση
Αφήσαμε την τηλεόραση για το φινάλε, γιατί οι σειρές με φόντο την επαρχία και την αγροτική ζωή μοιάζουν με διαρκώς εξελισσόμενη τάση, που δεν συνοψίζεται εύκολα. Οι «Αγριες μέλισσες», ο «Σασμός», η «Ερημη χώρα», είναι μερικά παραδείγματα που θα άξιζε να μελετηθούν σοβαρά. Να θυμίσουμε, τέλος, ότι από τη μικρή οθόνη έχουν περάσει και μερικά «αγροριάλιτι»: ένα ήταν η «Φάρμα», ενώ ένα άλλο είχε τον ευφάνταστο τίτλο «Αγρότης μόνος ψάχνει», που συνοδευόταν βέβαια και από το ανάλογο περιεχόμενο…
