ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΡΑΜΠΕΛΑΣ
Το πνεύμα και το τέρας
εκδ. Δώμα, σελ. 176
Eνας μεσολαβητής, πάντοτε, δεν ήταν ο άνθρωπος;
Carpe diem (άδραξε τη μέρα) έλεγε και ζούσε τη ζωή του σαν ζώο εκλεπτυσμένο· άλλοτε, πάλι, έκλινε προς έναν κόσμο πέρα από καθετί φθαρτό και περαστικό, κόσμο που –έτσι του φαινόταν– φώτιζε την εφημερία του βίου, έδινε κάποιο νόημα στην εφημερία… Eτσι προχωρούσε, εκείνος ο άνθρωπος της Δύσης: μεσολαβητής της ζωής που αναλίσκεται κάθε στιγμή και της αλήθειας που σαν να καθιστά τη ζωή υποφερτή, αλήθεια που την είπε Θεό, επιστήμη, Αγαθό, αλλά και ασυνείδητο, κέρδος, τεχνολογία, γονίδια. Oλο κάτι βρίσκεις, για ν’ αρπαχτείς και να το πεις: η αλήθεια μου.
Ο πολιτισμός ξετυλίχθηκε από το δούναι και λαβείν ανάμεσα στα δύο αυτά άκρα… Aλλωστε, σύνορα κοινά δεν μοιράστηκαν ποτέ, η ζωή και η κάθε αλήθεια, πάντα τις χώριζε και μαζί τις ένωνε μια πορώδης ζώνη, που όσο την εξερευνούσε ο άνθρωπος-διάμεσος, τόσο την έπλαθε κιόλας· έπλαθε, δηλαδή, έναν κοινό τόπο μεταβατικό, κυμαινόμενο και εύπλαστο, ο οποίος αποδείχθηκε –ανέλπιστα, για εμάς τους πεσιμιστές!– ανθεκτικός.
Στο «Πνεύμα και το τέρας», ένα από τα πιο αξιοσημείωτα στοχαστικά δοκίμια των τελευταίων ετών, ο Δημήτρης Καράμπελας εντοπίζει τον πυρήνα της δυτικής πνευματικότητας σε αυτόν ακριβώς τον κατεξοχήν ενδιάμεσο χώρο, εκεί όπου αντάμωσαν οι πιο αντίθετες νοηματοδοτήσεις της ύπαρξης.
Το ενδιάμεσο
Ο συγγραφέας κατορθώνει να περιγράψει σε λίγες –αλλά πόσο καίριες!– σελίδες μια ολόκληρη πνευματική ενδοχώρα, όπου, μέσω του πολιτισμού, το εφήμερο συμφύρεται με τη διάρκεια και με το αιώνιο, η τύχη με την ανάγκη, η ιστορία με το πεπρωμένο· όμοια με συμβολή ποταμών. Κι είναι ακριβώς η ιδιότητα του ενδιάμεσου, παρατηρεί ο Καράμπελας, η οποία καθιστά τον άνθρωπο πνευματικό ον. Σύμβολα· μύθοι· αλληγορίες· στίχοι· στοχασμοί· τα έργα των Τεχνών, ορίστε τα τεκμήρια μιας πνευματικής οδοιπλανίας, χάρις στην οποία –με τα υπέροχα λόγια, τώρα, του συγγραφέα– «ο Θεός θα γινόταν ίσως λιγότερο Θεός, η αλήθεια λιγότερο αλήθεια, κι η ζωή κάτι παραπάνω από ζωή».
Για ποιο λόγο υπήρξε τόσο κρίσιμη η μεθόριος της πνευματικότητας για τον άνθρωπο της Δύσης, το Πνεύμα ως συμβολή ποταμών; Επειδή, η αέναη περιδιάβαση της μεθορίου, όπως ισχυρίζεται ο Καράμπελας, απέτρεπε το κλείσιμο του εαυτού στις απόλυτες βεβαιότητες και τις τελεσίδικες κρίσεις. Εμπόδιζε την αποκοπή του δυτικού πολιτισμού από τη ροή της ζωής…
Ο συγγραφέας κατορθώνει να περιγράψει σε λίγες σελίδες μια ολόκληρη πνευματική ενδοχώρα, όπου, μέσω του πολιτισμού, το εφήμερο συμφύρεται με τη διάρκεια και με το αιώνιο, η τύχη με την ανάγκη, η ιστορία με το πεπρωμένο· όμοια με συμβολή ποταμών.
Γιατί όμως απέτρεπε και όχι αποτρέπει; Γιατί κάποτε, αλλά όχι τώρα;
Δοκίμιο –με όρους γραμματολογίας–, το «Πνεύμα και το τέρας» διαβάζεται και ως υπαρξιακό θρίλερ…
Με αφορμή έργα της λογοτεχνίας (Μέλβιλ, Μπωντλαίρ, Πύντσον, Ουελμπέκ) και ταινίες-σταθμούς του κινηματογράφου (Μπέργκμαν, Ταρκόφσκι, Τζάρμους, Λιντς), ο Καράμπελας διερευνά το κρισιμότερο ερώτημα που μπορεί κανείς να διατυπώσει αυτή τη στιγμή: εκείνος ο σωτήριος (με την αρχαιοελληνική σημασία: αυτήν της διατήρησης) τόπος του πνεύματος, πώς στο καλό συρρικνώθηκε έτσι και χασμώθηκε· τι του συνέβη, αφού για αιώνες λειτουργούσε ως δίαυλος επικοινωνίας και μαζί γεννήτρια συνδυαστικών αντιλήψεων για τον κόσμο; Για να το ρωτήσουμε αλλιώς: πώς κατάντησε μεταπνευματική η ζωή και δίχως ζωή το πνεύμα;
Διότι –δεν μπορεί, θα ‘μαστε κάμποσοι που το νιώθουμε– σαν να φυραίνουν τα ενδιάμεσα μονοπάτια του πνευματικού.
Ζωή (επομένως: η ζωοσύνη, το τυχαίο, το εφήμερο, το σπάραγμα) και Αλήθεια (το αναμφίλεκτο, το υπερβατικό, το απαραμείωτο, το διαρκές, το όλον) απωθούνται αμοιβαία, όμοια με νησιά σε εφιάλτη που ξεμακραίνουν το ένα από το άλλο. Και οι γέφυρες κρημνίζονται.
Το βιβλίο αφηγείται την ιστορία της εντεινόμενης απώθησης μεταξύ ζωής και αλήθειας, καθώς ο συγγραφέας χαρτογραφεί το χάσμα – εάν είναι ποτέ δυνατόν να χαρτογραφήσεις τη χάσμωση ενός τραύματος που όλο και μεγαλώνει… Ο Καράμπελας ισχυρίζεται ότι η αποδρομή του Πνεύματος στη Δύση συνιστά το παρακολούθημα μιας μακράς σειράς αποτυχιών ή διαψεύσεων, ενώ εκείνο ενσαρκωνόταν ανέκαθεν μέσω υβριδισμών και τερατογενέσεων.
Αν ήταν πλάσμα, το Πνεύμα θα ήταν ερμαφρόδιτο και χιμαιρικό, αγγελιαφόρος και σχοινοβάτης. Διότι, μπορεί το Πνεύμα να μην έχει τόπο, αλλά μπόρεσε να γίνει ο τόπος της δικής μας καταγωγής, επειδή ακριβώς το Πνεύμα είναι και τερατώδες…
Ο Καράμπελας εξηγεί το πώς, παραδόξως, οι κυφές και τερατικές εκδοχές του Πνεύματος συνιστούσαν κάποτε κι αυτές Πνεύμα – φανέρωναν το «βασανιστήριο ενός νοήματος, όχι την εξαφάνισή του». Ετσι, τα ζώα στον Κάφκα αναγγέλλουν έναν βασανιστικό πνευματικό κόσμο – όταν διακαώς επιθυμείς «να ανήκεις σε μια αλήθεια που σε απορρίπτει»… Εκείνο το επίμονο νεύμα του Πνεύματος κατέληγε στον αβυσσαλέο κάδο του ανανταπόδοτου και του ανεπίδοτου, κι ήταν αυτό ένα ακόμη επεισόδιο από τη ζωή του.
Αν ήταν πλάσμα, το Πνεύμα θα ήταν ερμαφρόδιτο και χιμαιρικό, αγγελια-φόρος και σχοινοβάτης. Διότι, μπορεί το Πνεύμα να μην έχει τόπο, αλλά μπόρεσε να γίνει ο τόπος της δικής μας καταγωγής, επειδή ακριβώς το Πνεύμα είναι και τερατώδες.
Επομένως, ο Καράμπελας επ’ ουδενί δεν ευαγγελίζεται μια καθαρή, δοτή, στιλπνή πνευματικότητα – τέτοιο πράγμα δεν αντέχεται μέσα στην ιστορία (ούτε στην καθημερινή ζωή, όπως γνωρίζουν κι οι πέτρες). Το «Πνεύμα και το τέρας» παρακολουθεί τις φάσεις ενός χτυπημένου Πνεύματος, το οποίο ασθενούσε και χώλαινε γεννώντας «νέες πνευματικές οντότητες, έστω παράδοξες ή εκτρωματικές». Οπως την άσπρη φάλαινα που δεν συμβόλιζε τίποτα συγκεκριμένο (Μέλβιλ), ωστόσο λειτούργησε ως ασαφές σύμβολο που κάπως «εξακολουθούσε να συναιρεί το θνητό με το άθανατο». Εάν κάτι διαπνέει το βιβλίο, είναι αυτή η αγωνία του μιξογενούς και το δράμα της χίμαιρας.
Οι τερατογενέσεις
Θα αντιτείνει κανείς ότι η απόσβεση ταυτοτήτων και ορίων που ζούμε σήμερα συνιστά μια νέα αλήθεια και μαζί παίγνιο που, κατά τη διατύπωση του Καράμπελα, δημιουργούν έστω «πρόσκαιρα, καινούργια πνευματικά πεδία, μαγικά, ακαριαία και αδιαφοροποίητα». Πολύ ωραία! Μόνον που και αυτές οι έσχατες τερατογενέσεις πολύ λίγο συγκινούν την καρδιά ή ενεργοποιούν τον νου. Ταχύτατα έχασαν την ορμή και τη γοητεία τους, σε λίγα χρόνια μέσα, φέρνοντας ασάφεια, μοναξιά, απορία.
Και εδώ, ίσως, ταιριάζει μια κουβέντα που σημείωσα τις προάλλες, και μου θύμισε τερατογενέσεις: Είμαστε ανορίοτοι. Ο νεολογισμός με ταρακούνησε· πρόδιδε την τερατική επέκταση της γλώσσας, την αγωνία της, προκειμένου να συμβαδίσει με ένα νέο ανθρωπότυπο, αυτόν του όντος δίχως όρια ή κέντρο…
Το «Πνεύμα και το τέρας» είναι έργο ενός συγγραφέα με εσωτερικές διαδρομές δεκαετιών και ευρυμάθεια σπάνια. Το ύφος διακρίνεται από ανηλεή ακρίβεια στη διατύπωση, όσο και από μια νηφάλια διαγνωστική ποιότητα· ωστόσο, αντιλαμβάνεσαι ανάμεσα στις γραμμές ότι χτυπά ένα φίνο συναίσθημα, που ‘ναι ο φυσικός αναπαλμός του στοχασμού. Και αυτό είναι σημάδι σπουδαίου δοκιμίου. To ‘χε πει ο Μούζιλ, ότι το δοκίμιο είναι η συνέχεια της έρευνας με άλλα μέσα… Σε νερά βαθύτερα, θα πρόσθετε κανείς, όπου δεν φτάνεις αλλιώτικα. Μήπως και το δοκίμιο δεν έχει το ίδιο κάτι από τέρας;
*Ο κ. Νικήτας Σινιόσογλου είναι συγγραφέας. Πιο πρόσφατο βιβλίο του: «Απομονωτήριο Λοιμυπόπτων Ζώων», Αθήνα: Κίχλη, 2024.
