Δύο θερινά σχολεία προχωρημένης Φυσικής στον «Δημόκριτο» –το 1966 και το 1967– και μία υποτροφία για το πρώτο μεταπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών στην Ελλάδα, που εκεί ξεκίνησε για πρώτη φορά, θα δώσουν την ευκαιρία στο «παιδί» της ιστορίας μας να κάνει το επόμενο βήμα. Να μάθει όχι μόνον αυτά που πρέπει να μάθει –τις εδραιωμένες μεγάλες θεωρίες της Φυσικής– αλλά και τα αναπάντητα ερωτήματα που είναι μπροστά μας και μας περιμένουν. Και δεν μπορεί παρά να αισθάνεται πολύ τυχερός που μιλάει σήμερα μπροστά στον δάσκαλο που τον μύησε στα μεγάλα ανοικτά ερωτήματα της θεμελιώδους Φυσικής εκείνη την περίοδο και ήταν ο ίδιος δάσκαλος που, δύο χρόνια μετά, θα γινόταν ένας από τους πρωταγωνιστές στον «μεγάλο μαραθώνιο» για την απάντησή τους. Μιλώ βεβαίως για τον Γιάννη Ηλιόπουλο, ο οποίος έκανε τότε τη στρατιωτική θητεία του στον γενέθλιο τόπο –ύστερα από το διδακτορικό του στο Παρίσι– και όντας τακτικά παρών στον Δημόκριτο, έγινε ο ιδιωτικός μου δάσκαλος σ’ ένα μάθημα αυτομελέτης για την κβαντική θεωρία των πεδίων. Και τι δάσκαλος, Θεέ μου! Τα έδινε όλα, αλλά και τα απαιτούσε όλα! Απόλυτη σαφήνεια και καμία ανοχή στη θολούρα. Οι άνθρωποι της θεωρητικής Φυσικής Στοιχειωδών Σωματιδίων –έτσι άρχισα να καταλαβαίνω– ήταν κάτι σαν το σώμα πεζοναυτών στη Φυσική και έτσι έπρεπε να εκπαιδεύονται· σαν πεζοναύτες. Ενώ τότε θα καταλάβαινα επίσης αυτό που πολύ αργότερα έγινε το σύνθημα και της δικής μου παιδαγωγικής: «Πιο σπουδαίες είναι οι ερωτήσεις από τις απαντήσεις».
Η πρόβλεψη
Είναι Ιούλιος του 1974, βρισκόμαστε στο Λονδίνο, στο μεγάλο συνέδριο Φυσικής των Στοιχειωδών Σωματιδίων, όταν οι σύνεδροι ακούν έκπληκτοι έναν από τους κεντρικούς ομιλητές να κάνει μια ασυνήθιστη δήλωση: Να λέει ότι πιστεύει τόσο πολύ στην ύπαρξη ενός υποθετικού τέταρτου κουάρκ –προικισμένου με μια νέα φυσική ιδιότητα γνωστή ως «γοητεία»– ώστε να είναι διατεθειμένος να βάλει στοίχημα ένα κιβώτιο με κρασιά (με τον κάθε σύνεδρο χωριστά!) ότι το νέο αυτό θεμελιώδες σωματίδιο της φύσης θα έχει ανακαλυφθεί μέχρι το επόμενο συνέδριο του κλάδου, το καλοκαίρι του 1976. Ο ομιλητής ήταν ο Γιάννης Ηλιόπουλος και ο αέρας της βεβαιότητας που απέπνεε η ομιλία του είχε τον λόγο της. Τρία χρόνια πριν –το 1971– όντας μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Χάρβαρντ, είχε δημοσιεύσει (μαζί με τους Γκλάσοου και Mαϊάνι) μία από τις σημαντικότερες εργασίες της μεταπολεμικής Φυσικής, η οποία θα απέφερε το βραβείο Νομπέλ στον Σέλντον Γκλάσοου (ο οποίος είχε διατυπώσει και παλιότερα την εικασία για το τέταρτο κουάρκ) και το μετάλλιο Dirac –το αμέσως επόμενο σε κύρος βραβείο στη θεωρητική Φυσική– στον Γιάννη Ηλιόπουλο και στον Λουτσιάνο Mαϊάνι.
Η εργασία των τριών του 1971, όμως, ήταν αυτή που πρόσφερε για πρώτη φορά τόσο ισχυρά εμπειρικά τεκμήρια για την ύπαρξη αυτού του τέταρτου κουάρκ, ώστε ο Γιάννης Ηλιόπουλος να μην έχει καμία αμφιβολία ότι βάζει ένα… σίγουρο στοίχημα. Το οποίο και θα κέρδιζε πολύ σύντομα. Το γοητευτικό κουάρκ θα ανακαλυφθεί 4 μήνες αργότερα –τον Νοέμβριο του 1974– και η ανακάλυψη αυτή θα θεωρηθεί μία από τις κορυφαίες στιγμές στην ιστορία της μεταπολεμικής Φυσικής και θα μείνει γνωστή –όχι χωρίς χιουμοριστική διάθεση– ως η «νοεμβριανή επανάσταση».
Οι δύο «σχολές»
Ας επιστρέψουμε όμως πάλι στο 1971, όταν έγινε η εργασία των τριών, για να δούμε ποιο ήταν το επιστημονικό κλίμα εκείνων των ημερών. Είμαστε, λοιπόν, στο 1971 και ο κλάδος της Φυσικής των Στοιχειωδών Σωματιδίων είναι χωρισμένος σε δύο «αντιμαχόμενες σχολές» –σε δύο «αντίπαλες παρατάξεις» – με μήλον της Εριδος τη θεμελιώδη θεωρία για τα έσχατα συστατικά του πυρηνικού μικρόκοσμου. Με τη μία σχολή –«πυρηνική δημοκρατία» την αποκαλούσαν οι οπαδοί της– να υποστηρίζει ότι δεν υπάρχουν θεμελιώδη σωματίδια από τα οποία φτιάχνονται όλα τα υπόλοιπα –επομένως, η ατομική υπόθεση μπαίνει στο αρχείο της Ιστορίας–, αλλά όλα αλληλοπροσδιορίζονται μέσω των αλληλεπιδράσεών τους, όπως τα άτομα μιας κοινωνίας. Ολα τα σωματίδια είναι εξίσου θεμελιώδη. Και με την άλλη σχολή να βρίσκεται σε ιδεολογικά δυσχερέστερη θέση, προτείνοντας ένα είδος σωματιδιακής αριστοκρατίας για τον πυρηνικό μικρόκοσμο με τα κουάρκ ως θεμελιώδη συστατικά αυτού του κόσμου, από τα οποία, με κατάλληλους συνδυασμούς τους, μπορούν να φτιαχτούν όλα τα άλλα. Η «δημοκρίτεια σχολή», όπως θα μπορούσαμε να την πούμε για προφανείς λόγους.
Το στοίχημα που κέρδισε ο Γιάννης Ηλιόπουλος ήταν, λοιπόν, το μεγάλο σύγχρονο στοίχημα για την ατομική υπόθεση. Και η επιβεβαίωση της ύπαρξης του τέταρτου κουάρκ, κατά τη «νοεμβριανή επανάσταση», είναι το τελευταίο μεγάλο επεισόδιο στην ιστορία αυτής της πανάρχαιας ιδέας. Και μπορούμε άνετα να φανταστούμε τον Δημόκριτο να… χαμογελάει, όταν του έφτασαν τα νέα! Διότι το στοίχημα του Γιάννη ήταν και δικό του. Πολύ περισσότερο, επειδή αυτή ήταν η πρώτη φορά στην ιστορία της νεότερης επιστήμης που η ατομική υπόθεση –η ιδέα ότι υπάρχουν θεμελιώδη σωματίδια ύλης από τα οποία φτιάχνονται τα πάντα– τέθηκε υπό αμφισβήτηση, και μάλιστα τόσο ριζοσπαστική όσο εκείνη της πυρηνικής δημοκρατίας. Οπότε έχει σημασία να δούμε πώς αποδέχθηκε την ετυμηγορία του πειράματος η άλλη πλευρά.
Η επιβεβαίωση της ύπαρξης του τέταρτου κουάρκ είναι το τελευταίο επεισόδιο στην ιστορία μιας πανάρχαιας ιδέας. Μπορούμε να φανταστούμε τον Δημόκριτο να… χαμογελάει.
Η επιστήμη, αντίδοτο στον φανατισμό
Δεν πήρε περισσότερο από δύο χρόνια μετά τη «νοεμβριανή επανάσταση» για να εγκαταλειφθεί το πρόγραμμα της πυρηνικής δημοκρατίας και οι επιστήμονες που εργάζονταν σ’ αυτό να προσχωρήσουν στη δημοκρίτεια σχολή, με το αποτέλεσμα της κοινής έκτοτε προσπάθειας να είναι το περίφημο «καθιερωμένο πρότυπο των στοιχειωδών σωματιδίων». Ενα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της Φυσικής του 20ού αιώνα.
Χρειάστηκε να περάσουν πολλά χρόνια για να μπορέσω να δω καθαρά αυτό που σήμερα μου είναι ολοφάνερο μέσα απ’ αυτήν την ιστορία: ότι η επιστήμη είναι η μόνη ανθρώπινη δραστηριότητα όπου οι διαμάχες –όσο σφοδρές κι αν είναι– δεν λύνονται με τον «ευγενή τρόπο» με τον οποίο λήγουν οι θρησκευτικές ή ιδεολογικές συγκρούσεις, δηλαδή με τη… σφαγή των αντιφρονούντων.
Διότι όσο παθιασμένη και αν είναι μια επιστημονική διαμάχη –ακόμη κι εκείνες που έχουν προσλάβει ιδεολογικά χαρακτηριστικά–, αυτό που κάνει όλη τη διαφορά είναι ότι στην επιστήμη κανείς από τους εμπλεκομένους δεν διανοείται να αρνηθεί την απόφαση του δικαστηρίου της φύσης· την ετυμηγορία του πειράματος.
Κανείς δεν διανοήθηκε ποτέ να πει ότι ο δικαστής είναι πουλημένος. Η ηθική αξία της επιστήμης, για την οποία υποσχέθηκα να μιλήσω, σε αυτό ακριβώς συνίσταται: ότι πάνω από τις γνώμες και τις θεωρίες μας είναι τα γεγονότα· ότι η επιστημονική στάση απέναντι στα πράγματα δεν αναγνωρίζει «ευγενείς αλήθειες» που εξαιρούνται από την υποχρέωση να υποβάλλονται σε εμπειρικό έλεγχο.
Οσο παθιασμένη κι αν είναι μια επιστημονική διαμάχη, κανείς από τους εμπλεκομένους δεν διανοείται να αρνηθεί την απόφαση του δικαστηρίου της φύσης· την ετυμηγορία του πειράματος.
Αν κάτι από αυτό το πνεύμα –το πνεύμα της επιστήμης– καταφέρναμε να περάσει στη διδασκαλία μας –μιλάω για εμάς τους δασκάλους τώρα– αυτό θα ήταν το καλύτερο αντίδοτο στον φανατισμό και στη μισαλλοδοξία, που απειλούν ξανά τον ανθρώπινο πολιτισμό, όπως πολλές φορές στο παρελθόν.
Ωστε να μην ξαναδούμε άλλα «Ματαρόα», για να το πω με τον τρόπο που ταιριάζει στο μέρος όπου βρισκόμαστε σήμερα και δεν μας επιτρέπει να ξεχνάμε τι έκαναν για τη χώρα μας οι άνθρωποι του Ινστιτούτου ακριβώς 80 χρόνια πριν.
Ελληνική σφραγίδα
Επιστρέφοντας στο κύριο θέμα της ιστορίας μας, δεν μπορώ να μην εκφράσω τη συγκίνησή μου για το γεγονός ότι μια ιδέα καθαυτό ελληνική, όπως η ατομική υπόθεση, βρήκε στο πρόσωπο ενός σύγχρονου Ελληνα –του Γιάννη Ηλιόπουλου– έναν από τους βασικούς πρωταγωνιστές της σημερινής εκδοχής της.
Ωστε ένα από τα άτομα του κόσμου μας –το γοητευτικό κουάρκ– να είναι στενά συνδεδεμένο με το όνομά του.
Ως Ελληνας –αλλά και ως πολίτης του κόσμου– πιστεύω ότι εκφράζω τα αισθήματα όλων μας λέγοντας: «Σε ευχαριστούμε που ήσουν εκεί, Γιάννη Ηλιόπουλε».
*Ο κ. Στέφανος Τραχανάς διδάσκει, μεταξύ άλλων, κβαντική φυσική και διαφορικές εξισώσεις στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης από το 1983 έως σήμερα. Από το 1986 και μετά είναι μέλος του επιστημονικού προσωπικού του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Ερευνας (ΙΤΕ), και η διδασκαλία του στο Τμήμα Φυσικής προσφέρεται δωρεάν. Τελευταίο του βιβλίο: «Ο βομβιστής και ο στρατηγός. Ιστορώντας την κβαντική επανάσταση, 1900-2025», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
**Το παρόν κείμενο είναι σε συντετμημένη μορφή η ομιλία που έδωσε στο Γαλλικό Ινστιτούτο στις 8 Νοεμβρίου.
