ΕΥΑΝΘΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
Εθνικός Διχασμός. Οι επιπτώσεις στους θεσμούς και στην πολιτική κουλτούρα
εκδ. Πατάκη, 2025, σελ. 245
Πολλά βιβλία έχουν γραφτεί για τον Εθνικό Διχασμό, ο οποίος άρχισε το 1915 και σημάδεψε την πολιτική και συνταγματική μας ιστορία. Ωστόσο σπανίζουν μελέτες, όπως η πρόσφατη του Ευάνθη Χατζηβασιλείου, που συνιστούν μια νηφάλια, συνθετική και ευσύνοπτη ανάλυση των επιπτώσεων του Εθνικού Διχασμού στους θεσμούς και στον πολιτικό πολιτισμό.
Κατ’ αρχάς, η μελέτη ξεκαθαρίζει ορισμένα ορολογικά και μεθοδολογικά «προαπαιτούμενα» της ανάλυσης του Εθνικού Διχασμού. Αιτιολογεί, λ.χ., για ποιους λόγους είναι προτιμότερος ο όρος «Εθνικός Διχασμός» και όχι «Εμφύλιος Πόλεμος», αναλύει τον κατακερματισμό των πολιτικών δυνάμεων όχι μόνο στον αντιβενιζελικό αλλά και στον βενιζελικό χώρο και εξηγεί τα βαθύτερα συνταγματικά και πολιτικά αίτια του Εθνικού Διχασμού. Το κύριο μέρος της μελέτης επικεντρώνεται στις συνέπειες του Εθνικού Διχασμού. Ο συγγραφέας, με μια ολιστική προσέγγιση που φανερώνει την ιδιότητά του ως ιστορικού με νομικές σπουδές, ανασυνθέτει τις βαθιές και μακρόχρονες θεσμικές συνέπειες του Εθνικού Διχασμού, όπως τον εθισμό στις συνταγματικές παραβιάσεις, την προσβολή των ατομικών ελευθεριών και την εδραίωση της εμπλοκής του στρατού στην πολιτική ζωή.
Η παρουσίαση των συνεπειών του Εθνικού Διχασμού γίνεται με νηφαλιότητα (κάτι μάλλον σπάνιο στη σύγχρονη ιστοριογραφία), αλλά ταυτόχρονα και με παρρησία. Ο συγγραφέας παίρνει θέση, δεν «στρογγυλεύει» και δεν κρύβεται πίσω από γενικότητες. Ετσι, ο συγγραφέας τονίζει ότι «ο Βενιζέλος είχε δίκιο στη βασική πρόβλεψη ότι η Αντάντ θα επικρατούσε στον πόλεμο, έδειξε μια μεγάλη ικανότητα στη ρεαλιστική αποτίμηση των καταστάσεων, ενώ αντίθετα οι αντιβενιζελικοί αποδείχθηκαν και φοβικοί και μαξιμαλιστές, με αποτέλεσμα να τα θέλουν όλα και στο τέλος του (το 1922) να τα χάσουν όλα».
«Οίκαδε»
Ο συγγραφέας δεν διστάζει να αποδομεί ακόμη και μύθους, πολλοί από τους οποίους κυριαρχούν ακόμη και σήμερα. Χαρακτηριστικά είναι τα όσα αναφέρει για «τα (με σημερινή ορολογία) fake news ότι οι αντιβενιζελικοί στις εκλογές του 1920 είχαν υποσχεθεί ότι θα τερμάτιζαν τον πόλεμο και θα έφερναν πίσω από την Ιωνία τους στρατιώτες, και γι’ αυτό κέρδισαν τις εκλογές. Μάλιστα, επί πολλά χρόνια αργότερα, πολλοί αναλυτές υποστήριζαν τη θέση πως αυτή την υπόσχεση προέβαλαν τα δύο γνωστά άρθρα του Γ.Α. Βλάχου στην «Καθημερινή» με τίτλους «Οίκαδε» και «Οι Πομερανοί», που ζητούσαν επιστροφή του στρατού. Η ιστορική έρευνα τεκμηριώνει ότι τίποτε τέτοιο δεν έγινε: … Τα επίμαχα άρθρα του Γ.Α. Βλάχου στην «Καθημερινή» δεν δημοσιεύθηκαν κατά τις εκλογές του 1920, αλλά στις 14 και 17 Αυγούστου 1922…».
Ο συγγραφέας ανασυνθέτει τις βαθιές και μακρόχρονες συνέπειες του Εθνικού Διχασμού –τον εθισμό στις συνταγματικές παραβιάσεις, την προσβολή των ατομικών ελευθεριών και την εδραίωση της εμπλοκής του στρατού στην πολιτική ζωή.
Ο Χατζηβασιλείου κρίνει επίσης ακριβοδίκαια όχι μόνο τα ιστορικά γεγονότα, αλλά και τις προσωπικότητες με τις θετικές και αρνητικές τους πτυχές. Για τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου, λ.χ., αναφέρει ότι «ο ιδιότυπος “υψηλός” ιδεαλισμός χανόταν διαμιάς όταν εμφιλοχωρούσαν διακυβεύσεις του Εθνικού Διχασμού. Τότε ο ιδεαλιστής –μέχρι και ανεδαφικός στον ιδεαλισμό του– Παπαναστασίου πήγαινε στο εντελώς άλλο άκρο».
Στρατοδικεία
Οσον αφορά τις συνέπειες για τον μεταγενέστερο Εμφύλιο Πόλεμο, ο συγγραφέας είναι απολύτως σαφής. Επισημαίνει τις συνέπειες ακόμη και της Δίκης των Εξ στην εμφυλιακή και μετεμφυλιακή Ελλάδα: Η δίκη αυτή «εξέβαλε στην ελληνική πολιτική ζωή, πολλά χρόνια μετά τη διεξαγωγή της. Πρώτον, νομιμοποίησε και κατέστησε περίπου μόνιμη επί δεκαετίες τη χρήση του Εκτάκτου Στρατοδικείου σε δίκες πολιτικού ενδιαφέροντος».
Το βιβλίο αποδομεί ακόμη και μύθους, ορισμένοι εκ των οποίων κυριαρχούν μέχρι σήμερα, όπως το ότι «οι αντιβενιζελικοί στις εκλογές του 1920 είχαν υποσχεθεί ότι θα τερμάτιζαν τον πόλεμο και θα έφερναν πίσω από την Ιωνία τους στρατιώτες».
Και σήμερα; Ποιες είναι οι συνέπειες του Εθνικού Διχασμού εκατόν δέκα χρόνια μετά και υπό το καθεστώς του ισχύοντος Συντάγματος του 1975; Ο συγγραφέας δίνει, και σε αυτό το σημείο, σαφή απάντηση. Οσον αφορά τους θεσμούς, η εικόνα είναι θετική: Παρά τα όποια προβλήματα, «διασφαλίστηκε για την Τρίτη Δημοκρατία σταθερότητα και ασφάλεια, εδρασμένες στη σοβαρή και έντιμη εφαρμογή των νόμων του Συντάγματος, γενικότερα των κοινά αποδεκτών κανόνων». Από την άλλη, στο επίπεδο της πολιτικής κουλτούρας ο συγγραφέας εκφράζει την αμφιβολία του για το εάν τα θετικά αποτελέσματα είναι συγκρίσιμα. Πράγματι, οι συχνοί μανιχαϊστικοί διαχωρισμοί σε «έντιμους» και «μη έντιμους» ή σε «πατριώτες» και «μη πατριώτες», οι επιθέσεις επί του προσωπικού και οι συχνές καταγγελτικές αναφορές που πολλές φορές κυριαρχούν στον δημόσιο και πολιτικό λόγο, μας δείχνουν ότι οι διχαστικές λογικές, έστω και με άλλη μορφή, εξακολουθούν να επιβιώνουν ακόμη και σήμερα.
Συμπερασματικά, πρόκειται για ένα βιβλίο, το οποίο έχει γραφτεί με «θεσμικό αισθητήριο» και αποτελεί μια πολυδιάστατη και οξυδερκή συμβολή στη μελέτη του Εθνικού Διχασμού και των συνεπειών του έως και σήμερα.
*Ο κ. Σπύρος Βλαχόπουλος είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ.
