«Πετάμε τέσσερις ώρες και πέντε λεπτά». Είναι 2.45 π.μ., 30 Δεκεμβρίου του 1935. Ο Αντουάν ντε Σεντ-Εξιπερί και ο μηχανικός του βρίσκονται στο πιλοτήριο του μονοπλάνου και κατεβαίνουν από τα σύννεφα, ψάχνοντας απεγνωσμένα στο σκοτάδι της λιβυκής ερήμου και τα φώτα του Νείλου. Τα σύννεφα υψώνονται δεξιά και αριστερά τους σαν τοίχοι και ανάμεσά τους σχηματίζεται ένας μακρόστενος διάδρομος καθαρού ουρανού, σαν κανάλι, μέσα από τον οποίο προσπαθούν να περάσουν. Και τότε εμφανίζεται η παγίδα: «Φάρος!», αναφωνεί ο πιλότος. Μια λάμψη που αναβοσβήνει τους δίνει την ψεύτικη ελπίδα πως βρήκαν πολιτισμό. Χαμηλώνει για να δει καλύτερα, όμως το έδαφος είναι πιο κοντά του απ’ όσο νομίζει.
Το αεροπλάνο καρφώνεται στη γη με ταχύτητα 270 χλμ./ώρα. Δεν περίμενε τίποτε άλλο παρά μόνο το «μεγάλο πορφυρό αστέρι της έκρηξης», το αναπόφευκτο τέλος, αλλά αυτό δεν έρχεται. Αντ’ αυτού, μετά τον σεισμό της πρόσκρουσης, ακολουθεί μια παγερή ακινησία. «Γρήγορα έξω!». Βγαίνουν. Είναι ζωντανοί. Αλλά η έρημος, στην οποία μόλις ναυάγησαν, δεν συγχωρεί. Η έρευνα στα συντρίμμια αποκαλύπτει την καταδίκη τους: «Το νερό!» – οι δεξαμενές έχουν σπάσει. «Τα ήπιε όλα η άμμος». Διαθέτουν ελάχιστα εφόδια: μερικά σταφύλια, ένα πορτοκάλι και λίγο κρασί.
Κάτω από τον ήλιο
Για τρεις ημέρες περπατούν χαμένοι στους αμμόλοφους κάτω από τον καυτό ήλιο. Η δίψα τους προκαλεί παραισθήσεις. Την τέταρτη μέρα, όταν όλα φαίνονται τελειωμένα, ένας Βεδουίνος νομάς τούς εντοπίζει και τους σώζει. Αυτή η πτώση στην έρημο αποτελεί τον πυρήνα του βιβλίου «Γη των ανθρώπων» του 1939, μέρος της «αεροπορικής» τριλογίας του Αντουάν ντε Σεντ-Εξιπερί –μαζί με τα «Ταχυδρομείο του Νότου» (1929) και «Νυχτερινή πτήση» (1931)– η οποία προηγήθηκε του πιο διάσημου έργου του, του οικουμενικού «Μικρού πρίγκιπα». Σε αυτή τη συλλογή «αεροπορικών» στοχασμών από τη «χρυσή εποχή» της αεροπλοΐας συναντάμε τον ώριμο στοχαστή, τον ποιητή που μετατρέπει την τεχνολογία σε ανθρωπισμό. Αν ο «Μικρός πρίγκιπας» είναι η μαγική αλληγορία, τότε η «Γη των ανθρώπων» είναι η μαρτυρία. Και η μαρτυρία αυτή έχει γεννηθεί στον αέρα – ριψοκίνδυνα, ηρωικά και συχνά μοιραία. Κατά τη δεκαετία του ’30 βρισκόμαστε σε έναν κόσμο όπου η πτήση αποτελεί πράξη ακραίας τόλμης και καθημερινή διαπραγμάτευση με τον θάνατο. Τα αεροπλάνα εκείνης της γενιάς είναι εύθραυστες μηχανές, με κινητήρες που παγώνουν απρόβλεπτα, με τις θύελλες και τις κορυφές των βουνών να διαλύουν τις ατράκτους τους και τους χάρτες τους να είναι γεμάτοι λευκά κενά.
Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, η μοίρα του Εξιπερί είναι απολύτως πρωτοπόρος. Ως πιλότος της θρυλικής Aéropostale, της γαλλικής ταχυδρομικής αεροπορίας, ανήκει σε μια ελίτ ανδρών που έχουν αναλάβει ένα έργο σχεδόν αδύνατο: να συνδέσουν ηπείρους μεταφέροντας τον ταχυδρομικό σάκο. Το έργο τους, πέρα από μια απλή μεταφορά, γίνεται και μια ριψοκίνδυνη χαρτογράφηση του πλανήτη σε πραγματικό χρόνο. Και είναι αυτή η διαρκής σωματική επαφή με τον κίνδυνο και τα στοιχεία της φύσης που γέννησε τη φιλοσοφία του. Η εποποιία αυτών των πρωτόγονων αεροπλάνων προσέφερε στον Εξιπερί μια μοναδική προοπτική: για πρώτη φορά στην Ιστορία ο άνθρωπος ανυψώθηκε και είδε τον πλανήτη του. Είδε τη Γη από ψηλά, όχι ως μια αφηρημένη σφαίρα, αλλά ως ένα ζωντανό, αναπνέον σώμα.
Η πρόσφατη επανέκδοση του έργου (εκδ. Κίχλη) με μετάφραση του Βάιου Λιαπή (καθηγητή του Αρχαίου Δράματος και της πρόσληψής του στο Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου) και στοχαστικό επίμετρο της Λίζυς Τσιριμώκου, μας δίνει μια νέα ευκαιρία να πετάξουμε μαζί με τον «ιπτάμενο παραμυθά της Γαλλίας» μέσα στο πολυτελές τετραθέσιο πιλοτήριο του Caudron Simoun του και να δούμε τη γη από ψηλά με το βαθιά ανήσυχο και στοχαστικό βλέμμα του.
Κάνοντας μια συζήτηση με τον μεταφραστή, του ζητάμε να συνοψίσει την υβριδική υπόσταση του έργου. «Η “Γη των ανθρώπων” συνδυάζει τη λυρική αφήγηση με τον δοκιμιακό στοχασμό, τη συγκίνηση του προσωπικού βιώματος με τις τεχνικές λεπτομέρειες για τη λειτουργία των πρώιμων αεροσκαφών και τη συναρπαστική περιπέτεια με τον φιλοσοφικό προβληματισμό», μας λέει, σημειώνοντας πως πρόκειται για ένα βιβλίο που σε προσκαλεί να το διαβάσεις «σαν παιδί που περιμένει με αγωνία να δει τι θα γίνει παρακάτω», αλλά και «σαν ενήλικος που βυθομετρεί, μαζί με τον συγγραφέα, τα μυστήρια της ανθρώπινης ύπαρξης».
«Ο Εξιπερί ντύνει τη συχνά επώδυνη εξερεύνηση των μεγάλων ζητημάτων με τον μανδύα της συναρπαστικής αφήγησης, για να δελεάσει τον αναγνώστη και να τον βάλει με το μαλακό στα “δύσκολα”», συμπληρώνει ο Β. Λιαπής.
Ενα λογοτεχνικό υβρίδιο λοιπόν –έξοχο πρώτο δείγμα «αεροπορικής λογοτεχνίας» που γεννήθηκε κατά τη δεκαετία του ’30 μέσα από το μυαλό και το πιλοτήριο του Εξιπερί– αυτό που η Λίζυ Τσιριμώκου στο επίμετρό της ονομάζει πρόδρομο της «διαστημικής λογοτεχνίας».
Οπως συμπληρώνει σχετικά ο Β. Λιαπής, «η “Γη των ανθρώπων” αποτελεί λογοτεχνικό ορόσημο γιατί μετασχημάτισε την πρωτοφανή, τότε, εμπειρία της πτήσης σε λυρικό στοχασμό, ανοίγοντας έτσι τον δρόμο για μεταγενέστερους πιλότους-συγγραφείς όπως η Μπέριλ Μάρκαμ, ο Τζον Γκιλέσπι Μαγκί ή ο Ρίτσαρντ Μπαχ. Στον ασφυκτικό χώρο του πιλοτηρίου ο Εξιπερί γίνεται αυτό που λέει ο Αμλετ: “βασιλιάς του απέραντου διαστήματος”».
Η δυική αυτή διάσταση των κειμένων (ύλη και πνεύμα, περιπέτεια και στοχασμός) εκφράστηκε και εκδοτικά: υπήρξαν παράλληλα αμερικανική και γαλλική πρώτη έκδοση (1939), με κάθε πλευρά του Ατλαντικού να διαλέγει το δικό της ύφος. Ο Αμερικανός εκδότης, η βραχύβια αλλά πρωτοπόρα Reynal & Hitchock (η οποία, μία τετραετία αργότερα, θα συνδεόταν για πάντα με την πρώτη παγκόσμια έκδοση του «Μικρού πρίγκιπα») έδωσε βάρος στην αεροπορική δράση, προσφέροντας παράλληλα και μερικές καταπληκτικές εικονογραφήσεις. Από την πλευρά τους οι Γάλλοι, και συγκεκριμένα ο εκδοτικός οίκος Gallimard, έμειναν πιστοί στη χαρακτηριστική κομψή τυπογραφία, δίνοντας βάρος στους στοχασμούς. Οσο για την εγχώρια αγορά, έχουν προηγηθεί άλλες τέσσερις εκδόσεις (εκδ. Γράμματα και εκδ. Ζαχαρόπουλος το 1983, εκδ. Ψυχογιός και εκδ. Ηριδανός το 2015).
Ο ισπανικός εμφύλιος
«Η αμερικανική έκδοση έχει τη δική της γοητεία και θα άξιζε ίσως κάποτε να μεταφραστεί στα ελληνικά», σχολιάζει ο μεταφραστής, προσθέτοντας: «Σε αυτήν, άλλωστε, χρωστάμε μιαν από τις πιο συναρπαστικές μαρτυρίες για τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο, η οποία δεν υπάρχει στη γαλλική εκδοχή του έργου: πρόκειται για το κεφάλαιο “Βαρκελώνη και Μαδρίτη (1936)”, που όσο γνωρίζω μεταφράζεται για πρώτη φορά στα ελληνικά».
Παντοδύναμοι πρωταγωνιστές, όμως, των οκτώ «αεροπορικών» στοχασμών που περιέχει η έκδοση είναι οι κοφτερές βουνοκορφές, το απέραντο στερέωμα, η έρημος και η θάλασσα – ένα τετράπτυχο όπου ο Εξιπερί και οι συνάδελφοί του παίζουν τη ζωή τους κορώνα – γράμματα. Οπως προσθέτει ο Β. Λιαπής, «η έρημος, τα βουνά, η θάλασσα, το Διάστημα – είναι μία από τις όψεις με τις οποίες μας παρουσιάζεται η εξαίσια μόνωση του συγγραφέα-πιλότου. Είναι μία από τις εκφάνσεις της αγάπης του για καθετί απόμακρο, για καθετί ανέγγιχτο από τα μολυσμένα, στεκάμενα νερά των πόλεων, για καθετί αναλλοίωτο από τη νόσο του “πολιτισμού”. Το αληθινό πρόσωπο του ανθρώπου ο Εξιπερί το ανακαλύπτει, όχι στις μεγάλες πολιτείες, αλλά στην Πούντα Αρένας, στο νοτιότατο άκρο της Αργεντινής ή στην απόλυτη ερημιά της Σαχάρας ή στην απεραντοσύνη της θάλασσας και του νυχτερινού ουρανού – και προπάντων σε εκείνη την ιδεατή χώρα που είναι η πιο απομακρυσμένη απ’ όλες: στην παιδική μας ηλικία».
Οι εμπνεύσεις και η ύστατη απογείωση
Η έρημος ως μητέρα του «Μικρού πρίγκιπα»: Η περιπέτεια στη Σαχάρα και η συνάντηση με τις αλεπούδες (φενέκ) ενέπνευσαν τον «Μικρό πρίγκιπα» και τον χαρακτήρα της Αλεπούς.
Τα ρεκόρ: Ο «Μικρός πρίγκιπας» αποτελεί το πιο πολυμεταφρασμένο μη θρησκευτικό βιβλίο παγκοσμίως (600 γλώσσες) και ένα από τα κορυφαία μπεστ σέλερ όλων των εποχών, με πωλήσεις που ξεπερνούν τα 200 εκατ. αντίτυπα.
Ο μέντορας Γκιγιομέ: Το βιβλίο αφιερώνεται στον βετεράνο Ανρί Γκιγιομέ, που δίδαξε στον Εξιπερί τη «γεωγραφία του κινδύνου», επισημαίνοντας τις φυσικές παγίδες αντί για τις πόλεις. Η σχέση τους συμβολίζει την κεντρική αξία της πιλοτικής αδελφοσύνης.
Το «Σιμούν»: Το αεροπλάνο της συντριβής, ένα Caudron C.630 Simoun (ονομασία ζεστού ανέμου), αγοράστηκε από τον Εξιπερί με σκοπό να διεκδικήσει το χρηματικό έπαθλο του Ράλι Παρίσι – Σαϊγκόν.
Η τελευταία πτήση: Στις 31 Ιουλίου 1944 ο Εξιπερί απογειώθηκε με το Lockheed P-38 του σε αποστολή χαρτογράφησης των κινήσεων των γερμανικών στρατευμάτων στην κοιλάδα του Ροδανού. Δεν επέστρεψε ποτέ στη βάση του. Για δεκαετίες η τύχη του παρέμενε ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της αεροπορίας και της λογοτεχνίας, το οποίο λύθηκε δεκαετίες αργότερα: το 1998 ψαράς βρήκε το βραχιόλι του στη Μασσαλία και το 2003 ταυτοποιήθηκαν επισήμως τα συντρίμμια του αεροσκάφους που εντοπίστηκαν στον βυθό.
