Πολύ πρόσφατα βρέθηκα στη συνοικία Σεν-Ζιλ των Βρυξελλών, άλλοτε εργατική, σήμερα καλλιτεχνική και πολυπολιτισμική, με προορισμό το Μουσείο Ορτά που στεγάζεται στην πρώην κατοικία και ατελιέ του Βικτόρ Ορτά (1861-1947), του αρχιτέκτονα που χάρισε στο Βέλγιο –και εν πολλοίς στην Ευρώπη– το λεξιλόγιο της Αρ Νουβό. Στην οδό Αμερικέν 23-25, το Μουσείο Ορτά συνοψίζει τα βασικά γνωρίσματα της Αρ Νουβό (1893-1914), του κινήματος που ομόρφυνε τις πόλεις που άγγιξε, απελευθερώνοντας τέχνη και αρχιτεκτονική από τις παραδοσιακές μορφές, τις βαριές ιστορικές αναφορές και τους νεοκλασικούς κανόνες.
Η Αρ Νουβό ένωσε αρχιτεκτονική, διακόσμηση, ζωγραφική και τυπογραφία. Συμμάχησε με τη φαντασία και αφουγκράστηκε τα νεωτερικά καλέσματα που αναζητούσαν έναν κόσμο περιπετειώδη και ταυτόχρονα προσιτό. Η ομορφιά μπήκε στα σπίτια των μεσαίων στρωμάτων. Εγινε οικεία και ανθρώπινη.
Εμπνεύστηκε από τη φύση, όχι όπως οι ιμπρεσιονιστές –με τη μεταγραφή των αισθήσεών της στον καμβά– αλλά αναλύοντας τις λεπτομέρειες της σύνθεσης μέσω της βοτανολογίας. Μετέτρεψε τα φυτικά μοτίβα σε διακοσμητικά και οργανικά δομικά στοιχεία αποκρυπτογραφώντας –συμβολικά και ποιητικά– τη λογική τους. Η Αρ Νουβό συνόψισε μια συναισθηματική γεωμετρία, έναν μαγικό ρεαλισμό που συναρμολογήθηκε από αδρά υλικά, σχέδια σχεδόν ψυχεδελικά, καμπύλες που ανέπνεαν στα χρώματα της άμμου και της ώχρας. Καφετιά και χρυσά. Με διάφανες λάμψεις.
Η Αρ Νουβό συμμάχησε με τη φαντασία και αφουγκράστηκε τα νεωτερικά καλέσματα που αναζητούσαν έναν κόσμο περιπετειώδη και ταυτόχρονα προσιτό. Η ομορφιά μπήκε στα σπίτια των μεσαίων στρωμάτων. Εγινε οικεία και ανθρώπινη.
Πριν φτάσω στο μουσείο πέρασα από τέσσερις αστικές κατοικίες-τοπόσημα των Βρυξελλών, έργα του Ορτά. Τις οικίες Τασέλ, Σολβέι και Bαν Εετβέλντε που λειτουργούν ως πολιτιστικοί χώροι και την οικία Φριζόν, έδρα του Ιδρύματος Φριζόν Ορτά.
Τα κτίρια είναι μαγικά. Κυματιστές φυλλωσιές εγγράφονται σε περίτεχνες σιδεριές και ιχνογραφούν στηθαία, λουλουδένιοι κίονες στηρίζουν διώροφα ανοίγματα, καμπυλόμορφα μοτίβα σμιλεύονται σε πέτρα και ξύλο. Ρευστές αστικές αφηγήσεις που κεντρίζουν το βλέμμα και το κάνουν να διακρίνει τις ντελικάτες λεπτομέρειες των όψεων που σε μεγάλο βαθμό συνθέτουν τους μορφολογικούς «κανόνες» του οικιστικού καμβά των Βρυξελλών. Μιας πόλης γνωστής κυρίως ως έδρα των ευρωπαϊκών θεσμών, πατρίδα του Τεν Τεν, του Μαγκρίτ, της σοκολάτας, των μυδιών και της τηγανητής πατάτας.
Και όμως, οι Βρυξέλλες υπήρξαν το λίκνο ενός από τους σημαντικότερους αρχιτέκτονες στη στροφή του 20ού αιώνα: του Βικτόρ Ορτά, της βελγικής ηχούς του πασίγνωστου Καταλανού Αντόνιο Γκαουντί και του Γάλλου Εκτόρ Γκιμάρ, δημιουργού των αρ νουβό εισόδων του παρισινού μετρό. Επηρεασμένος από τη ρηξικέλευθη θεωρητική προσέγγιση του Βιολέ-λε-Ντικ, ο Ορτά συνομίλησε με το αγγλικό arts & crafts κίνημα του Γουίλιαμ Μόρις αγκαλιάζοντας τα υλικά που έφερε η τεχνολογική πρωτοπορία μέσω της Βιομηχανικής Επανάστασης: τον χυτοσίδηρο και το γυαλί, ενσωματώνοντάς τα οργανικά στα έργα του.
Γεννημένος στη Γάνδη το 1861, ο Ορτά, λάτρης της μουσικής και του βιολιού, αποβλήθηκε από το Ωδείο και στράφηκε στην αρχιτεκτονική. Το 1878 έφυγε για το Παρίσι, ενώ το 1881 εγκαταστάθηκε στις Βρυξέλλες. Σπούδασε Αρχιτεκτονική στη Βασιλική Ακαδημία Καλών Τεχνών, εργάστηκε δίπλα στον Αλφόνς Μπαλά –αρχιτέκτονα του βασιλιά Λεοπόλδου Β΄– και το 1893 έγινε καθηγητής στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο Βρυξελλών.
Προς την καινοτομία
Ενα από τα σημαντικότερα έργα του ήταν το πολυκατάστημα «A L’Innovation» (1901) στο κέντρο των Βρυξελλών. Η αρχιτεκτονική του κτιρίου σηματοδότησε μια νέα εποχή στο λιανικό εμπόριο, αντανακλώντας τις αλλαγές στις καταναλωτικές συνήθειες. Το παραδοσιακό μοντέλο εξυπηρέτησης αντικαταστάθηκε από χώρους ελεύθερης εισόδου με εύκολη πρόσβαση στα προϊόντα και προσωπικό διαθέσιμο κατόπιν αιτήματος. Ο Ορτά σχεδίασε μια εντυπωσιακή βιτρίνα-πρόσοψη για να προσελκύσει τους περαστικούς και ένα ευρύχωρο ρευστό εσωτερικό. Το 1967, μια μεγάλη πυρκαγιά κατέστρεψε το κτίριο, προκαλώντας 251 θανάτους και 62 τραυματισμούς, από τις τραγικότερες στιγμές στην ιστορία της βελγικής αρχιτεκτονικής.
Εξίσου σημαντική ήταν η ανάθεση του Maison du Peuple (1899) –ή αλλιώς το Σπίτι του Λαού– από το βελγικό Εργατικό Κόμμα. Ο Ορτά δημιούργησε ένα κτίριο κοινωνικής ουτοπίας, τεχνολογικής και αισθητικής πρωτοπορίας, έναν χώρο κοινωνικής συνάθροισης, δημοκρατίας και πολιτισμού. Αν και δεν ανήκε στο κόμμα, συμμεριζόταν τις ιδέες του για ισότητα και τέχνη για όλους. Μακριά από την επισημότητα των παλατιών, η αρχιτεκτονική του εξέφρασε το πνεύμα της κοινωνικής προόδου. «Ηταν η πρώτη φορά που η ομορφιά δεν προοριζόταν για τους λίγους αλλά για τον λαό», θα πει ο ίδιος.
Το 1965 το κτίριο κατεδαφίστηκε. Η καταστροφή του υπήρξε το έναυσμα για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και της μοντέρνας βελγικής αρχιτεκτονικής.
Το Μουσείο Ορτά έχει κηρυχθεί διατηρητέο και από το 2000 αποτελεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Αποκαταστάθηκε αρχικά το 1967 από τον Ζαν Ντελάι, συνεργάτη του Ορτά· η κατοικία έγινε μουσείο το 1969 και το ατελιέ άνοιξε το 1973. Σήμερα γίνονται εργασίες αποκατάστασης των όψεων υπό την επίβλεψη του αρχιτεκτονικού γραφείου Μπάρμπαρα φαν ντερ Βέε. Πρόκειται για δύο ξεχωριστά κτίρια που κτίστηκαν το 1901 και επικοινωνούν εσωτερικά. Με σεβασμό στον αστικό ιστό, ο Ορτά σχεδίασε δύο διαφορετικές όψεις κρατώντας τον ρυθμό των μικρών μετώπων του οικοδομικού τετραγώνου, τις μακρόστενες αναλογίες και τη ραδινή κορυφογραμμή.
Μέγιστη διαφάνεια
Εσωτερικά, με την έξυπνη διαρρύθμιση και τον σχεδιασμό μεγάλων ανοιγμάτων, φωταγωγών και τζαμένιων οροφών ο αρχιτέκτονας πέτυχε τη μέγιστη διαφάνεια. H ανοιχτή κάτοψη και τα μεταλλικά επιμήκη τόξα σπάνε τα όρια και εναντιώνονται στην ακαμψία των κλειστών χώρων της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Το φως φιλτράρεται μέσα από πολύχρωμα βιτρό, γλιστρά στα μαρμάρινα σκαλοπάτια, αντανακλάται σε καθρέφτες και χαλκοδιακοσμημένες χειρολαβές. Στην καρδιά του κτιρίου βρίσκεται η κεντρική ελικοειδής σκάλα. Ενα εικαστικό αριστούργημα: μια σύνθεση από μπρούντζο, τροπικό ξύλο και μάρμαρο, λουσμένη στο φυσικό φως που τρυπώνει από το βιτρό της οροφής. Το ιδιόμορφο ιριδίζον γυαλί, παραγωγής των αμερικανικών εργαστηρίων Tiffany και La Farge –πρωτοπόρων στην καλλιτεχνική υαλουργία– είναι βασικό στοιχείο της ατμόσφαιρας των σπιτιών του Ορτά.
Το μουσείο έχει κηρυχθεί διατηρητέο και από το 2000 αποτελεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Αποκαταστάθηκε αρχικά το 1967 από τον Ζαν Ντελάι, συνεργάτη του Ορτά. Η κατοικία έγινε μουσείο το 1969 και το ατελιέ άνοιξε το 1973.
Ενας δημιουργικός στροβιλισμός από καμπυλόγραμμα εικονογραφημένα κλήματα και υακίνθους διατρέχει τους ορόφους των κτιρίων, ανυψώνεται στη γυάλινη οροφή, πατά στα ανάγλυφα ψηφιδωτά και τα αλαβάστρινα λευκά πλακάκια, στρογγυλοκάθεται στις κομψές πολυθρόνες, αγκαλιάζει τις αέρινες μπρούντζινες κουπαστές και τα σιδερένια κιγκλιδώματα της σκάλας.
Ο Ορτά σχεδίασε τα πάντα. Από το κτίριο το ίδιο μέχρι τα έπιπλα, τα φωτιστικά, τις πόρτες, τις ταπετσαρίες, τα κουδούνια, τον αριθμό του δρόμου. Είναι εντυπωσιακό, σκέφτομαι, συγκρίνοντας τη δική μας εποχή στην οποία τα στηθαία είναι γυάλινα, τα έπιπλα πανομοιότυπα και εντελώς βιομηχανοποιημένα, τα δάπεδα πλαστικά, οι χειρολαβές κρυφές και οι παραδοσιακές τεχνικές εξαφανισμένες. Στο ισόγειο βρίσκονται οι χώροι υποδοχής: το σαλόνι, η τραπεζαρία και το μουσικό δωμάτιο, ενώ η κουζίνα βρίσκεται στο υπόγειο, στην πλευρά του κήπου. Το τραπέζι και οι καρέκλες σχεδιάστηκαν από τον Ορτά για την Εκθεση Μοντέρνας Διακοσμητικής Τέχνης του Τορίνου το 1902, ενώ ο πολυέλαιος κατασκευάστηκε από επιχρυσωμένο ορείχαλκο. Αποτελείται από γυάλινες σφαίρες σε σχήμα ανθών και εύκαμπτους βραχίονες με μικρές ηλεκτρικές λάμπες που τυλίγονται σε οριζόντιες δοκούς. Στον πρώτο όροφο είναι το υπνοδωμάτιο, το μπουντουάρ και το μπάνιο, ενώ πιο πάνω ο «χειμωνιάτικος κήπος», το δροσερό γυάλινο αίθριο γεμάτο φυτά. Τα μεγάλα παράθυρα του ατελιέ του, στο διπλανό κτίριο, φωτίζουν τα σχεδιαστήρια με τα αρχιτεκτονικά του σχέδια, ενώ φωτογραφίες από κτίρια, χειρόγραφα, αντικείμενα καθημερινής χρήσης και τέχνης της εποχής: λάμπες, καθρέφτες, μικρά έπιπλα, κεραμικά, υαλογραφήματα και ταπετσαρίες της βελγικής Αρ Νουβό, συνυπάρχουν στον χώρο. Στο υπόγειο λειτουργεί εργαστήριο γλυπτικής και μακέτας, ενώ στον τελευταίο όροφο φιλοξενείται αρχείο αφιερωμένο στο κίνημα της βελγικής Αρ Νουβό.
Η Αρ Νουβό υπήρξε μια ρομαντική έκρηξη – μια ποιητική χειρονομία που προανήγγειλε τη μοντέρνα εποχή. Το Αρ Ντεκό θα αναλάβει τη συνέχεια, με αυστηρότερες γεωμετρικές φόρμες. Ο Ορτά θα παραμείνει πρωτοπόρος, σχεδιάζοντας το Κέντρο Καλών Τεχνών Bozar στις Βρυξέλλες, σύμβολο μετάβασης από τη ρευστότητα του ονείρου στη σταθερότητα του μοντερνισμού.
