Νοστάλγησα την εκτυπωτική εργασία της «Ασπιώτη-ΕΛΚΑ», εκείνη την ποιότητα των εντύπων, καθώς βρισκόμουν στο Μουσείο Μπενάκη, στο ημίφως της ατμοσφαιρικής και καθ’ όλα σημαντικής, για πολλούς λόγους, έκθεσης «Οι ιστορίες πίσω από την έκδοση “Ελληνικαί Εθνικαί Ενδυμασίαι”». Περισσότερο από νοσταλγία, υπήρχε ένα αίσθημα πλήρους παράδοσης σε όσα αυτή η έκθεση εκπροσωπεί. Τη σύμπραξη του Αντώνη Μπενάκη με τον ζωγράφο Νίκολας Σπέρλινγκ, τη λαογράφο Αγγελική Χατζημιχάλη, την «Ασπιώτη-ΕΛΚΑ» και τον ανθό της ανώτερης αστικής τάξης της Αθήνας του 1930. Βλέπεις τα πρόσωπα, την αισθητική, την προσέγγιση των αστών στον λαϊκό πολιτισμό και αναλογίζεσαι…
Και η έκθεση αυτή, σύμπραξη επίσης του Μουσείου Μπενάκη και του Ιστορικού Αρχείου της Εθνικής Τράπεζας, έχει έναν τρόπο να σε οδηγεί στην καρδιά των πραγμάτων. Πέραν της θεματολογίας της, που παρουσιάζεται πληρέστατα, υπάρχει μια αφανής αλλά ενεργή πολιτισμική διάσταση. Και η διάσταση αυτή μιλάει, υπαινικτικά και εμμέσως έστω, για εκείνη την πεφωτισμένη αστική τάξη των Ελλήνων του Μεσοπολέμου που πάσχιζαν για την Ελλάδα.
Μια φωτογραφία στα εισαγωγικά κείμενα της έκθεσης μου τράβηξε την προσοχή. Είναι δημοσιευμένη και άλλοτε από το Μουσείο Μπενάκη. Δείχνει το νεοκλασικό κτίριο της Βασιλίσσης Σοφίας και Κουμπάρη, την αλλοτινή κατοικία της οικογένειας Μπενάκη, στην πάλαι ποτέ ιδιοκτησία Χαροκόπου. Παρατηρούσα αυτή τη φωτογραφία υπό το κράτος των ισχυρών εντυπώσεων που γεννούσε η ίδια η έκθεση, που φθάνει στο ανώτατο επίπεδο πνευματικής απόλαυσης και αισθητικής.
Το γνωστό κτίριο της Κουμπάρη, ευγενές δείγμα αθηναϊκού κλασικισμού, από τον Αναστάσιο Μεταξά, συνομιλεί, στην παλιά αυτή φωτογραφία του Μεσοπολέμου, με την αρχιτεκτονική ιδιοσυστασία «εκείνης» της Αθήνας. Μιας Αθήνας φυσικά αγνώριστης, όχι μόνο λόγω της σαρωτικής αντικατάστασης των κτιρίων, αλλά κυρίως λόγω της αλλαγής υποδείγματος.
Αυτή η μεταβολή φαίνεται στο φως και στις σκιάσεις, στους όγκους και στις κλίμακες, στη χλωρίδα ανάμεσα στα σπίτια και στον αθηναϊκό εκείνο, μοναδικό, συνδυασμό αρχοντιάς και απλότητας. Ειδικά αυτή η λήψη προς την οδό Κουμπάρη και την παλιά οδό Κηφισιάς μάς δείχνει ορισμένα εξαιρετικά δείγματα κτιρίων που σαρώθηκαν. Αριστερά του Μουσείου Μπενάκη διακρίνεται το νεοβυζαντινό Μέγαρο Ράλλη-Σκαραμαγκά, έργο Αριστοτέλη Ζάχου, συνδεδεμένο και με τον Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό στη δεκαετία του ’40. Κατεδαφίστηκε το 1955.
Αλλά και πίσω από το Μουσείο Μπενάκη, δίπλα στη διώροφη οικία, που και αυτή κατεδαφίστηκε μεταπολεμικά, υψώνεται το μεσοπολεμικό μέγαρο που θυμούνται όλοι οι παλιοί Αθηναίοι. Ατυχώς γκρεμίστηκε και αυτό το 1978. Ηταν ιδιαίτερα ατμοσφαιρικό, με ωραία καστανή ώχρα και επικλινή κεραμιδένια στέγη. Εκεί ήταν πολλά στέκια του Κολωνακίου.
Πέρα όμως από τα κτίρια, υπήρχε εκείνο το φως, η κλίμακα, η αρμονία, η αστική συνοχή. Αυτή η φωτογραφία με έβαλε σε σκέψεις καθώς την παρατηρούσα και πάλι καθώς έβγαινα από την έκθεση, με το περίβλημα της δικής της αύρας. Οσα χάθηκαν δεν ξαναγίνονται, αφού έγιναν χάριν μιας ευτυχούς συγκυρίας. Ομως γεννούν ακόμη προβληματισμό, που σε οδηγεί από το παρελθόν να σκέφτεσαι το μέλλον.
