Απρίλιος 1921, ενώ η Μικρασιατική Εκστρατεία βρίσκεται σε εξέλιξη με τη λεγόμενη εαρινή επίθεση της Στρατιάς Μικράς Ασίας προς Εσκί Σεχίρ, στο δωμάτιο του «Πέρα Παλάς» ο Ουκρανός καλλιτέχνης Αλέξις Γκρίτσενκο ανταλλάσσει 66 υδατογραφίες με ένα εισιτήριο για να σαλπάρει στην Ελλάδα. Το πλοίο με προορισμό τον Πειραιά κάνει στάση στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Στην ολιγόωρη παραμονή του, ανηφορίζει προς την Ανω Πόλη, περιηγείται τα μνημεία, ζωγραφίζει τον Προφήτη Ηλία και τον περιβάλλοντα χώρο με κυβιστικές φόρμες πίσω από έναν μιναρέ κατάλοιπο της πολυπολιτισμικής και πολυθρησκευτικής πόλης. Είναι ο μοναδικός πίνακας που φιλοτεχνεί στη Θεσσαλονίκη και ο πρώτος στην Ελλάδα μιας πλούσιας εικαστικής παραγωγής στη χώρα των αρχαιότερων πολιτισμών που είχαν διαμορφώσει την κοσμοαντίληψή του. «Επιτέλους βρίσκομαι Αθήνα, μία από τις ένδοξες πρωτεύουσες ολόκληρης της ανθρωπότητας», έγραφε στα απομνημονεύματά του (6 Απριλίου 1921) πριν ξεκινήσει το εικαστικό του ταξίδι απεικονίζοντας σε υδατογραφίες και γκουάς «αρχαία ερείπια και εκκλησίες σε πολλές περιπτώσεις αποδομημένες σε αιχμηρά κυβιστικά επίπεδα, θαλασσινά ή ορεινά τοπία με εκρηκτικά χρώματα, λουσμένα σε ένα μεταφορικά πνευματικό φως», όπως σημειώνει η Μαρία Τσαντσάνογλου, διευθύντρια του MOMus-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης – Συλλογή Κωστάκη.
Ο Ουκρανός καλλιτέχνης επέλεξε τη χώρα μας συνειδητά. Είχε διδαχθεί την ελληνική γλώσσα από έναν υπάλληλο της τοπικής αυτοδιοίκησης τέλη του 19ου αιώνα, όταν ήταν ακόμα παιδί, στη μικρή γενέθλια πόλη του, το Κρόλεβετς, βόρεια του Κιέβου. Διάβαζε μανιωδώς τα ομηρικά έπη. Μιλούσε ελληνικά με ασπρομάλληδες ηλικιωμένους, απογόνους της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας σ’ ένα χωριό της Κριμαίας (1906). Η Ελλάδα ήταν πάντα προορισμός. Ηρθε για να αποτυπώσει το μεσογειακό φως συγχωνεύοντας την αρχαία και βυζαντινή κληρονομιά με τους τεχνικούς πειραματισμούς του μοντερνισμού. Υμνησε την ελληνική φύση και το κάλλος του αρχαϊκού πολιτισμού στην πρωτοποριακή του τέχνη και στα απομνημονεύματά του.
«Τρισμέγιστος εξ Αττικής»
Διοργάνωσε εκθέσεις, πούλησε δεκάδες έργα με ελληνικές συνθέσεις, στην Αθήνα, στο Παρίσι και στην Αμερική όπου υποδέχθηκαν τον «τρισμέγιστο, εξ Αττικής ορμώμενο Σλάβο, καλλιτέχνη». Συναναστράφηκε με Ελληνες καλλιτέχνες της νεωτερικότητας. Εκτιμούσε τον Κωνσταντίνο Παρθένη, στον οποίο δώρισε δύο έργα του από τη σειρά Χορευτές που βρίσκονται στην Εθνική Πινακοθήκη. Μέχρι σήμερα αποδίδονταν στον Ελληνα ζωγράφο. Εφεραν όμως, όπως αποδείχθηκε, την υπογραφή του Γκρίτσενκο.
Κι όμως, ο σπουδαίος Ουκρανός δημιουργός του ευρωπαϊκού μοντερνισμού και της πρωτοποριακής θεωρίας του «χρωμοδυνασμού» Αλέξις Γκρίτσενκο (1883-1977), που ζωγράφισε την Ελλάδα πριν από έναν αιώνα, δεν είναι γνωστός σήμερα στη χώρα μας. «Δεν μνημονεύεται καν στην ελληνική ιστορία της τέχνης των αρχών του 20ού αιώνα, παρόλο που η εκθεσιακή δραστηριότητα στην Αθήνα είχε ενθουσιώδη ανταπόκριση με διθυραμβικές κριτικές στον ημερήσιο Τύπο στις αρχές της δεκαετίας του 1920· παρόλο που κατά τον κριτικό Στέφανο Χαρμίδη κατόρθωσε, «αν και ξένος, να αισθανθεί την απαλότητα των χρωμάτων και των γραμμών της ελληνικής φύσης», λέει η Μαρία Τσαντσάνογλου.
Πούλησε δεκάδες έργα στην Αθήνα, στο Παρίσι και στην Αμερική, ενώ είχε χαρίσει δύο έργα του από τη σειρά «Χορευτές» στον Κωνσταντίνο Παρθένη τα οποία βρίσκονται στην Εθνική Πινακοθήκη και μέχρι πρόσφατα αποδίδονταν στον Ελληνα ζωγράφο.
Για πρώτη φορά ένα ελληνικό μουσείο, το ΜΟΜus, επιχειρεί να ρίξει φως στη δημιουργική συνάντηση του Ουκρανού καλλιτέχνη με τον ελληνικό χώρο μέσα από ένα μεγάλο εκθεσιακό αφιέρωμα στη Μονή Λαζαριστών και τον κατάλογο που το συνοδεύει. Οι συντελεστές της ξεκίνησαν σχεδόν από το μηδέν. Μια ομάδα με επιμελητές τον Μισέλ Λιεβρ, Γάλλο συλλέκτη ουκρανικής καταγωγής που κατέχει τη μεγαλύτερη διεθνώς συλλογή έργων του Γκρίτσενκο, και τη Μαρία Τσαντσάνογλου αποθησαύρισε αρχειακό υλικό, εκδόσεις, τα απομνημονεύματα και την επιστολογραφία του καλλιτέχνη και φυσικά δεκάδες έργα διασκορπισμένα σε ιδιωτικές συλλογές, μουσεία και ιδρύματα της Ευρώπης, των ΗΠΑ και της Ουκρανίας (Λβιβ) που ταξίδεψαν από τις εμπόλεμες περιοχές με μεγάλη δυσκολία, για να συνθέσουν «την ελληνική περιπέτεια του Γκρίτσενκο».
Ο Ουκρανός ζωγράφος και θεωρητικός της τέχνης εγκατέλειψε τη χώρα του τέσσερα χρόνια μετά την επανάσταση του 1917, αφήνοντας τα έργα και τα υπάρχοντά του στη Μόσχα. Ταξίδεψε στην Ελλάδα δυο φορές (1921-1923) όπου έμεινε σχεδόν δύο χρόνια, την πρώτη έπειτα από ενδιάμεση παραμονή ενός και πλέον έτους στην Κωνσταντινούπολη. «Αν στην πατρίδα του είχε ενσωματώσει από νωρίς την αισθητική της πρωτοπορίας με τα ρεύματα του φοβισμού, του κυβισμού και του φουτουρισμού, και στην Κωνσταντινούπολη τον συνεπήραν η αίσθηση της Ανατολής και η βυζαντινή παράδοση, το Αιγαίο και το μεσογειακό φως λειτούργησαν ως καταλύτης για μια νέα καλλιτεχνική γλώσσα. Η Ελλάδα διαμόρφωσε το προσωπικό του ύφος», επισημαίνει η κ. Τσαντσάνογλου.
Στα δύο του ταξίδια, με πρώτο σταθμό την Αθήνα και τα περίχωρά της, περιηγήθηκε νότια ζωγραφίζοντας. «Πήγα όπου μπόρεσα να πάω στην Ελλάδα, εργάστηκα, περπάτησα στους χωματόδρομους των Δελφών που διατρέχουν τα θεϊκά βουνά, ταξίδεψα στην Πελοπόννησο, επισκέφθηκα την Ολυμπία, την Επίδαυρο, τις Μυκήνες, την Κόρινθο, είδα τη Σπάρτη, έζησα και εργάστηκα με ενθουσιασμό για δύο μήνες στον Μυστρά» μια αληθινή αετοφωλιά γοητευμένος από την αρχιτεκτονική και τις βυζαντινές τοιχογραφίες «εκπάγλου ομορφιάς». Εμεινε έκθαμβος από τα ευρήματα των Μυκηνών, «συχνά περιπλανιόμουν στη συγκεκριμένη αίθουσα και ζωγράφιζα» κι από τον αρχαϊκό πολιτισμό, «τον οποίο θαύμασα στη νέα αίθουσα του Μουσείου των Αθηνών και στους Δελφούς. Υπάρχει κάτι αγνό, λιτό και αρχέγονο στα συγκεκριμένα έργα. Το χαμόγελο στα χείλη τους μοιάζει με το χαμόγελο του ήλιου και της ευτυχίας».
Εκθέσεις στην Αθήνα
Τα έργα του στις δύο μεγάλες εκθέσεις που διοργάνωσε στην Αθήνα (Φιλολογικός Σύλλογος «Παρνασσός», Ιούνιος 1921) και Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο (Δεκέμβριος 1922) ενθουσίασαν κοινό και κριτικούς για τα εκρηκτικά χρώματα και τη ρυθμικότητα της σύνθεσης, σε μια περίοδο κατά την οποία Ελληνες καλλιτέχνες άνοιγαν δρόμους προς τον μοντερνισμό. «Μόλις πατήσετε το πόδι σας στο κατώφλι της αιθούσης, σας αρπάζει από το μάτι η πλούσια και έντονη αφθονία των χρωμάτων. Ο κ. Γκρίτσενκο είνε χρωμοδυναμιστής», έγραφε στην εφημερίδα «Ελεύθερο Βήμα» (9 Δεκεμβρίου 1922) ο Στέφανος Χαρμίδης. Οι «Ελληνες Χορευτές», 1921-1923, μια μεγάλη σειρά σε τέμπερα και κηρομπογιά σε χαρτόνι, είναι εμπνευσμένες από μελανόμορφους αττικούς κρατήρες. «Τους ζωγράφισα επί τόπου, κατά τη διάρκεια των επισκέψεών μου στους αξέχαστους τόπους της αρχαιότητας, καθαρά για τη δική μου ευχαρίστηση, ωθούμενος από την αγάπη και το πάθος μου για τον αρχαίο χορό», έγραφε. Η εγκωμιαστική συστατική επιστολή (Ιούλιος, 1921) από τον καθηγητή Αδαμάντιο Αδαμαντίου, πρώτο διευθυντή του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου προς τη Σορβόννη, αποτέλεσε το διαβατήριο για τη μόνιμη εγκατάστασή του στο Παρίσι. Στα μέσα Σεπτεμβρίου 1921, ο Γκρίτσενκο απέπλευσε για τη Μασσαλία με το πλοίο «Ανδρος». Επέστρεψε στην Ελλάδα για δεύτερη φορά τον Ιούλιο του 1922, όπου παρέμεινε για 18 μήνες. «Παρά τα δραματικά γεγονότα της Μικρασιατικής Καταστροφής, η θεματολογία του δεν μετατοπίζεται προς τις σκηνές της προσφυγιάς, αντίθετα εξακολουθεί να αντλεί έμπνευση από την αρχαιοελληνική τέχνη και τα ελληνικά τοπία», παρατηρεί η κ. Τσαντσάνογλου. Ταξίδεψε στην Κρήτη με «ένα βρώμικο ελληνικό πλοιάριο». Στα απομνημονεύματα δοξάζει την «Εκατόμπολιν», τα νησιά, την Ανδρο, τη Σύρο τη Μήλο, τη «μενεξεδιά ομηρική θάλασσα» που του ξυπνούσαν μνήμες από τα διαβάσματα του Ομήρου.
«Υπάρχει κάτι αγνό, λιτό και αρχέγονο στα συγκεκριμένα έργα. Το χαμόγελο στα χείλη τους μοιάζει με το χαμόγελο του ήλιου και της ευτυχίας», έχει πει ο Ουκρανός καλλιτέχνης, που από παιδί είχε διδαχθεί την ελληνική γλώσσα και μελετούσε τον Ομηρο.
Στις γκαλερί του Παρισιού, τα ελληνικά θέματά του εξακολουθούσαν να ταξιδεύουν το φιλότεχνο κοινό «στις πυρακτωμένες μάζες των βράχων, στα κατάλοιπα του αρχαιοελληνικού πολιτισμού της Αττικής, στις υπώρειες του Ακροκόρινθου, στις ακτές της Κρήτης ή στα ερείπια της Κνωσού σχεδιασμένα με μοναδικό εργαλείο το χρώμα», σημειώνει η Ουκρανή ιστορικός τέχνης Βίτα Σουσάκ, που κατέγραψε τους σταθμούς του ζωγράφου για την έκθεση. Η Ελλάδα έμεινε για πάντα μέσα του. Το 1975, σε προχωρημένη ηλικία δημιούργησε έναν κύκλο εξι χρωμολιθιών, με δύο «ελληνικά θέματα: Κόρινθος και αθηναϊκά προάστια. Ηταν το κύκνειο άσμα της ελληνικής περιπέτειας από την οποία μετρούσε πάνω από 300 «ελληνικές» και «κρητικές» ακουαρέλες και τέμπερες. «Το αρχαϊκό χαμόγελο, “το χαμόγελο του ήλιου και της ευτυχίας”, όπως επισημαίνει η Βίτα Σουσάκ, σημάδεψε το μακρύ ταξίδι του καλλιτέχνη και ενσάρκωσε τη στάση του απέναντι στη ζωή και το έργο του».
*«Alexis Gritchenko (1883-1977). Η ελληνική περιπέτεια. Ενας Ουκρανός πρωτοπόρος στην Ελλάδα». Μονή Λαζαριστών, Θεσσαλονίκη. Διάρκεια: έως τις 30 Απριλίου 2026.
