ΜΕΛΕΤΗΣ ΜΕΛΕΤΟΠΟΥΛΟΣ
Παναγής Παπαληγούρας – Η μεταπολεμική ανάπτυξη και η ένταξη στην Ενωμένη Ευρώπη
εκδ. Καπόν, υπό έκδοση, σελ. 616
Σχεδόν το σύνολο των ερευνητών της ελληνικής οικονομικής ιστορίας του 20ού αιώνα έχει γευθεί την ίδια απογοήτευση: Ο Παναγής Παπαληγούρας, ένας εκ των αρχιτεκτόνων του ελληνικού οικονομικού θαύματος και της εισόδου της Ελλάδας στην ΕΟΚ (υποτίθεται ότι), δεν άφησε πίσω του ούτε μία σελίδα αρχείου λόγω αδιαφορίας για την υστεροφημία του. Τελικώς, όμως, αρχείο υπήρχε και φέρνει μέρος του στο φως ο διακεκριμένος συγγραφέας και κοινωνιολόγος Μελέτης Μελετόπουλος, ο οποίος επιστρέφει στα γράμματα με τη μνημειώδη βιογραφία «Παναγής Παπαληγούρας – Η μεταπολεμική ανάπτυξη και η ένταξη στην Ενωμένη Ευρώπη» που κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Καπόν.
Από ιστορική οικογένεια της Κορινθίας (ο γενάρχης της οικογένειας Παπακωνσταντής διεκπεραίωνε εξαντλητικά την κυριακάτικη λειτουργία με αποτέλεσμα οι πιστοί να περιέρχονται σε κατάσταση λιγούρας – εξ ου και Παπαληγούρας), ως παιδί περνάει μάλλον δυστυχισμένα χρόνια και αυτό του αφήνει τραύμα, καθώς η μητέρα του πάσχει από βαθιά κατάθλιψη και μένει κάποια χρόνια μακριά της. Ως φοιτητής ακολουθεί τον (απολυμένο από το πανεπιστήμιο λόγω της άρνησής του να ορκιστεί πίστη στη μοναρχία) Π. Κανελλόπουλο στην ίδρυση του Εθνικού Ενωτικού Κόμματος και αναλαμβάνει τη νεολαία του. Αποφοιτά και φεύγει για διατριβή στην Ελβετία, όπου τον βρίσκει ο πόλεμος. Δεν καταφέρνει να επιστρέψει στην Ελλάδα για να πολεμήσει, ακολουθεί όμως τον Κυριάκο Βαρβαρέσο στο Λονδίνο και αναλαμβάνει σύμβουλος της εξόριστης κυβέρνησης. Στη συνέχεια, φεύγει για την Αίγυπτο και επιτέλους συμμετέχει στον πόλεμο ως λοχαγός στην Α΄ Ταξιαρχία (με εμπλοκή στην καταστολή του εαμικού κινήματος) και αναλαμβάνει υπασπιστής του στρατηγού Βεντήρη.
Τον Αύγουστο του 1944 αναλαμβάνει και εκτελεί με επιτυχία μυστική αποστολή μεταφοράς όπλων και χρημάτων στην κατεχόμενη Ελλάδα και παραμένει κρυμμένος μέχρι την απελευθέρωση. Τοποθετείται γενικός γραμματέας στο υπουργείο Εφοδιασμού, εκτελώντας τα δυσκολότερα καθήκοντα που αντιμετώπισε Ελληνας αξιωματούχος μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Ο καταστροφικός πληθωρισμός τον στιγματίζει – και αυτό ίσως εξηγεί γιατί ασχολείται με τη συγκράτηση του τιμάριθμου καθ’ όλη τη διάρκεια της πολιτικής του πορείας.
Εκσυγχρονισμός και ανάπτυξη
Στην κυβέρνηση Παπάγου περνάει από σημαντικές κυβερνητικές θέσεις. Εργάζεται άοκνα για το άνοιγμα της δυτικογερμανικής αγοράς στα ελληνικά προϊόντα, καταργεί την οκά και τον πήχυ, καθιερώνοντας το σύγχρονο μετρικό σύστημα και δίνει έμφαση στη νομισματική σταθερότητα, τον χαμηλό πληθωρισμό και τις βιομηχανικές επενδύσεις, δηλαδή στη συνταγή που έβγαλε την Ελλάδα από την υπανάπτυξη. Γίνεται «πατέρας» της ΔΕΗ, καθώς προχωράει στο μεγαλύτερο πρόγραμμα εξαγορών στην ελληνική Ιστορία, ενοποιώντας υπό τη ΔΕΗ τις δεκάδες διάσπαρτες ηλεκτρικές εταιρείες της εποχής.
Το 1958 τον βρίσκει να εργάζεται για την ανατροπή του Καραμανλή σε συνεργασία με τον πτέραρχο Χαρ. Ποταμιάνο, υπασπιστή του βασιλιά Παύλου. Τρία χρόνια μετά επιστρέφει στην ΕΡΕ, αναλαμβάνει το υπουργείο Συντονισμού και εργάζεται άοκνα για την είσοδο στην ΕΟΚ. Εγκαιρα διαπιστώνει την ύπαρξη μετώπου οικονομικού εθνικισμού που έχει τη στήριξη της Αριστεράς και επιχειρήσεων που προσπαθούν να κρατήσουν κλειστή την αγορά για ίδιον όφελος. Κάνει διαρκείς παρεμβάσεις στους συμμάχους για πόρους υπέρ της Ελλάδας και το πετυχαίνει, όταν εξασφαλίζει μέρος των αμυντικών δαπανών να καλύπτεται απευθείας από το ΝΑΤΟ. Αποκαθιστά τη διεθνή φερεγγυότητα της χώρας έναντι των δανειστών της, ανοίγοντας τον δρόμο για τη σταδιακή επιστροφή της στους διεθνείς χρηματοπιστωτικούς θεσμούς.
Ο Παναγής Παπαληγούρας μέσα από το μεγαλύτερο πρόγραμμα εξαγορών στην ελληνική Ιστορία έγινε «πατέρας» της ΔΕΗ, ενοποιώντας τις δεκάδες διάσπαρτες ηλεκτρικές εταιρείες της εποχής.
Διατηρεί ανοιχτή γραμμή επικοινωνίας με τον Καραμανλή στο Παρίσι, στον οποίο επιβεβαιώνει τόσο την υπονόμευση της κυβέρνησής του από το Παλάτι (το οποίο είχε προαποφασίσει την αποπομπή του αρχηγού της) όσο και ότι το διάσημο βασιλικό ταξίδι στο Λονδίνο, που έφερε τη ρήξη Καραμανλή – στέμματος, λειτούργησε ως πρόσχημα. Τον Μάρτιο του 1964, ο Αμερικανός πρέσβης Λαμπουίς τον προειδοποιεί ότι ο μόνος λόγος που οι Τούρκοι δεν είχαν πραγματοποιήσει απόβαση στην Κύπρο μέχρι εκείνη τη στιγμή, ήταν επειδή τους εμπόδιζαν οι Αμερικανοί. Ο Παπαληγούρας αποκαλύπτει στον Καραμανλή ότι οι οικονομικοί υπουργοί της Ενώσεως Κέντρου έχουν απόλυτη συναίσθηση του οικονομικού αδιεξόδου και των επερχόμενων πολιτικών συνεπειών του, φανερώνοντας ότι ο υπουργός Συντονισμού Γεώργιος Μαύρος του εκμυστηρεύτηκε ότι δεν εισακουόταν και ότι επερχόταν νομισματική κρίση που θα είχε επίπτωση στα συναλλαγματικά αποθέματα – εξ ου και η μετακίνησή του στη διοίκηση της Εθνικής Τράπεζας. Και προβλέπει με επιτυχία μήπως «την ώραν της φθοράς της Κυβερνήσεως ανακύψη απρόβλεπτη λύσις ανώμαλος», αλλά και μία «συστηματική διάβρωση των ενόπλων δυνάμεων», κάτι που συμμερίζεται και ο Καραμανλής, ο οποίος περιμένει «περιπέτεια… μακράς διάρκειας».
Συνωμοσία και εκτροπή
Και η περιπέτεια δεν αργεί. Ο Κανελλόπουλος ρίχνει την κυβέρνηση Παρασκευόπουλου και αναλαμβάνει τη διακυβέρνηση, έχοντας την ψευδαίσθηση ότι καμία συνωμοσία στον στρατό δεν θα τολμούσε να ανατρέψει δεξιά κυβέρνηση. Ο Παπαληγούρας ως υπουργός Αμυνας πληροφορείται από υπηρεσιακά όργανα το ενδεχόμενο εκτροπής και συγκαλεί σύσκεψη με τους αντιστράτηγους, συνομιλώντας με τον καθένα ξεχωριστά – άπαντες τον καθησυχάζουν. Στη συνέχεια, καλεί τους διοικητές των μεγάλων μονάδων της Αττικής και τους ζητεί να είναι προσεκτικοί. Ο Παττακός του λέει ότι η μονάδα του έχει αποψιλωθεί και, εάν τη μέρα των εκλογών σημειώνονταν ταραχές, δεν θα μπορούσε να κάνει τίποτε, καθώς οι άνδρες του θα βρίσκονταν σε εκλογικά τμήματα. Ο Παπαληγούρας ζητεί από τον Σπαντιδάκη (τον οποίο μοιραία τόσο οι Αποστάτες όσο και η ΕΡΕ έχουν διατηρήσει στη θέση του Α/ΓΕΣ) να λάβει μέτρα και πέφτει στην παγίδα.
Την 21η Απριλίου όλα ανατρέπονται. Ο Παπαληγούρας συλλαμβάνεται και οδηγείται σε κατ’ οίκον περιορισμό, βρίσκεται σε απομόνωση και υφίσταται μπούλινγκ από τους χουντικούς. Κατά τη διάρκεια της επταετίας βιοπορίζεται από το οικογενειακό κτήμα στην Κορινθία, φορτώνοντας τελάρα με ντομάτες και αγγούρια τα οποία πηγαίνει στη λαϊκή με τη Mercedes. Δεν διστάζει, ωστόσο, να επιτεθεί διά του Τύπου στον Μακαρέζο και να περνάει μυστικά άρθρα στον ξένο Τύπο, κατηγορώντας τη χούντα για αλόγιστη πολιτική «μιας δημαγωγικής υπερθερμάνσεως».
Ο Παπαληγούρας κατά τη διάρκεια της επταετίας βιοποριζόταν από το οικογενειακό κτήμα στην Κορινθία, φορτώνοντας τελάρα με ντομάτες και αγγούρια τα οποία πήγαινε στη λαϊκή με τη Mercedes.
Μεταπολίτευση και ΕΟΚ
Μετά την κυπριακή τραγωδία, ο Καραμανλής τον τοποθετεί διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος, με στόχο τη σταθεροποίηση της οικονομίας (που βρίσκεται σε χαοτική κατάσταση) και την ανασυγκρότηση του χρηματοπιστωτικού συστήματος το οποίο είναι εγκλωβισμένο στο δυοπώλιο της Εθνικής και του ομίλου Ανδρεάδη. Μεταπηδά ξανά στο υπουργείο Συντονισμού και, επικεφαλής όλων των οικονομικών υπουργείων δουλεύει με υπεράνθρωπους ρυθμούς και φέρνει κοσμογονία: Αποκαθήλωση της επιχειρηματικής αυτοκρατορίας του Στρατή Ανδρεάδη· κρατικοποίηση της Ολυμπιακής του Ωνάση και του διυλιστηρίου του Νιάρχου· σύγκρουση με τον ΣΕΒ για τη «σοσιαλμανία»· εμπορικά παζάρια με Γαλλία και Γερμανία για την εξασφάλιση της εισόδου στην ΕΟΚ και την παροχή πιστώσεων· τη συγκρότηση αμυντικής βιομηχανίας· το εθνικό συμβούλιο ενέργειας· το πενταετές 1976-1980, ένα αποτέλεσμα δουλειάς 55 ομάδων εργασίας και πολλά ακόμη. Το 1977 αναλαμβάνει το ΥΠΕΞ και συνεχίζει την τιτάνια προσπάθεια για την ΕΟΚ, πετυχαίνοντας την επιτάχυνση της ελληνικής ένταξης.
Το ναδίρ
Η υγεία του, όμως, καταρρέει και το 1978 αποχωρεί από την ενεργό πολιτική. Περνάει το μεγαλύτερο μέρος της υπόλοιπης ζωής του κλινήρης, στο υπόγειο που νοικιάζει στην Καρνεάδου 28 – και αργότερα, ελλείψει πόρων, ο αείμνηστος δικηγόρος και φίλος του Τρύφων Κουταλίδης πείθει τον Ανδρέα Παπανδρέου να μεριμνήσει για την εξαγορά του οικογενειακού κτήματος Παπαληγούρα από τον ΟΤΕ ώστε να αντιμετωπιστούν τα έξοδα της ασθένειάς του. Ο άνθρωπος που έκανε μόνος του όλες τις πολύπλοκες πράξεις για τον υπολογισμό του πληθωρισμού, έλυνε το βράδυ εξισώσεις για να ξεκουραστεί, προειδοποιούσε προφητικά ότι η Ελλάδα δεν πρέπει να γίνει τρόφιμος των κοινοτικών ταμείων και ότι θα την περιμένουν δεινά εάν δεν συγκλίνει με την Ευρώπη, ο υπουργός Συντονισμού, που δεν είχε σμόκιν ούτε τηλεόραση (και του τα δάνειζε ο φίλος του Παντιάς Σκαραμαγκάς), φεύγει από τη ζωή τον Μάιο του 1993.
Το βιβλίο του Μελέτη Μελετόπουλου «Παναγής Παπαληγούρας – Η μεταπολεμική ανάπτυξη και η ένταξη στην Ενωμένη Ευρώπη» πρόκειται να κυκλοφορήσει τις επόμενες ημέρες από τις εκδόσεις Καπόν.
*Ο κ. Αχιλλέας Χεκίμογλου είναι συγγραφέας και ερευνητής.
