«Απόηχοι πολέμου: Μάλερ και Κόρνγκολντ». Αυτός ήταν ο τίτλος της συναυλίας που πραγματοποίησε η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών στις 31 Οκτωβρίου στην αίθουσα «Χρήστος Δ. Λαμπράκης». Διηύθυνε ο Τζον Ουόρνερ, μουσικός διευθυντής της Οπερας της Οξφόρδης, ενώ σολίστ στο Κοντσέρτο για βιολί του Κόρνγκολντ ήταν ο Σέρβος και Μαυροβούνιος Ρόμαν Σιμόβιτς, εξάρχων της Συμφωνικής Ορχήστρας του Λονδίνου.
Εχουν πράγματι πολλά κοινά μεταξύ τους ο Μάλερ με τον Κόρνγκολντ, ενώ και των δύο η φήμη επηρεάστηκε από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το κυριότερο είναι πως το δημιουργικό έργο τους έπεσε σε δυσμένεια εξαιτίας της πολιτικής κατάστασης, αλλά και λόγω της ψυχροπολεμικής πολιτικής που κυριάρχησε στη συνέχεια. Οιβ εβραϊκές ρίζες τους, όπως επίσης η μεταρομαντική αισθητική της μουσικής τους γλώσσας, έριξαν βαριά σκιά στα έργα τους. Ο Μάλερ πέθανε το 1911. Αρχικά, η επέλαση του μοντερνισμού έκανε αρκετούς να επικρίνουν τη μουσική του για στοιχεία υπερβολής. Στη συνέχεια, λόγω της καταγωγής του, οι ναζί απαγόρευσαν τα έργα του και οδήγησαν σταδιακά στην εξαφάνισή τους από τα προγράμματα των ορχηστρών. Μόλις τη δεκαετία του 1960 αναζωπυρώθηκε το ενδιαφέρον για τη μουσική του, η οποία σήμερα πια έχει πάρει τη θέση που της αξίζει στις αίθουσες συναυλιών σε όλο τον κόσμο.
Πολύ λιγότερο τυχερός υπήρξε ο Κόρνγκολντ. Στις αρχές του 20ού αιώνα είχε αναγνωριστεί ως εξαιρετικό ταλέντο ακόμη και από συναδέλφους του όπως ο Ρίχαρντ Στράους και ο Τζάκομο Πουτσίνι. Ηταν μόλις 23 ετών όταν η όπερά του «Η νεκρή πόλη» σάρωσε τη Δύση και έκτοτε παραμένει δημοφιλής. Παρεμπιπτόντως, δεν έχει παρουσιαστεί ποτέ στην Ελλάδα. Οταν ήρθαν στην εξουσία οι ναζί, η παρουσίασή της απαγορεύτηκε και ο Κόρνγκολντ έφυγε για τις ΗΠΑ, όπου στράφηκε στην κινηματογραφική μουσική. Το έκανε δε με τόση επιτυχία ώστε να κερδίσει δύο Οσκαρ για τις μουσικές του στις ταινίες «Αντόνιο Αντβέρσο» (1936) και «Οι περιπέτειες του Ρομπέν των Δασών» (1938). Φυσικά, στον μεταπολεμικό κόσμο και ειδικά αυτόν της Ευρώπης, όπου η μουσική είχε στραφεί σε τελείως διαφορετικές κατευθύνσεις, η ενασχόληση του Κόρνγκολντ με τον εμπορικό και μάλιστα αμερικανικό κινηματογράφο ήταν από μόνη της αρκετή ώστε να δυσφημήσει συνολικά το έργο του. Είναι θετικό ότι τις τελευταίες δεκαετίες οι όπερές του, όπως η «Βιολάντα» και το «Θαύμα της Ηλιάνας» μαζί με τη «Νεκρή πόλη», επανέρχονται στις σκηνές των λυρικών θεάτρων του κόσμου, ενώ το Κοντσέρτο του για βιολί αποτελεί σταθερό μέρος του ρεπερτορίου κάθε βιολονίστα.
Λυρισμός και έκφραση
Στην Αθήνα, οι Σιμόβιτς και Ουόρνερ δικαίωσαν τη γραφή του Κόρνγκολντ, αναδεικνύοντας τον λυρισμό και την εκφραστικότητα της μουσικής στα πρώτα δύο μέρη του Κοντσέρτου, όσο και τη δεξιοτεχνική γραφή στο τρίτο. Οπως ο Γιάσα Χάιφετς, ο μυθικός πρώτος ερμηνευτής του έργου, έτσι και ο Σιμόβιτς αντιλαμβανόταν ότι προκειμένου να δώσει πλαστικότητα στις εκτενείς μελωδικές φράσεις του έργου, όφειλε να τις διαμορφώσει με τρόπο ανάλογο ενός λυρικού τραγουδιστή. Παράλληλα, διέθετε την ακρίβεια και τη λαμπερή δεξιοτεχνία για το νευρώδες τελευταίο μέρος του έργου.
Ακολούθησε η περίφημη Πέμπτη Συμφωνία του Μάλερ. Σχετικά με το όχι και τόσο μακρινό παρελθόν, η Κρατική εμφανίστηκε σημαντικά βελτιωμένη. Ναι, υπήρχε πάντοτε το πάγιο θέμα του συντονισμού των εγχόρδων, ειδικά κατά τη στιγμή των έντονων αλλαγών ρυθμού ή ταχυτήτων, τις οποίες προβλέπει ο συνθέτης στο θυελλώδες δεύτερο τμήμα του πρώτου μέρους, όπως επίσης στο ακόλουθο «Σκέρτσο». Ωστόσο, συνολικά οι αντιθέσεις δόθηκαν με επιτυχία, ίσως επειδή η εμπειρία οδήγησε τον Ουόρνερ σε ταχύτητες στις οποίες η ορχήστρα μπορούσε να ανταποκριθεί και να δώσει ένα επιτυχημένο αποτέλεσμα. Το «Αντατζέτο» υπήρξε ποιητικό. Θετική ήταν η συμβολή των χάλκινων, ιδίως των κόρνων, σίγουρα πολύ θετικότερη απ’ ό,τι λίγο νωρίτερα στα τελικά μέτρα του Κοντσέρτου του Κόρνγκολντ.
