«Ματαρόα»: Η ιστορική σημασία και οι σύγχρονες νοηματοδοτήσεις

Πριν από 80 χρόνια, τα ξημερώματα της 22ας Δεκεμβρίου 1945, το επιβατηγό πλοίο «Ματαρόα» απέπλεε από τον Πειραιά με προορισμό τον Τάραντα της Ιταλίας. Στο κατάστρωμά του ταξίδευαν 124 Ελληνες σπουδαστές, άνδρες και γυναίκες, διαφορετικών ηλικιών και καταβολών, που εκπροσωπούσαν ένα ευρύ φάσμα επιστημονικών και καλλιτεχνικών ειδικοτήτων: από αρχιτέκτονες, φιλολόγους και νομικούς έως χημικούς· και από γλύπτες και ζωγράφους έως μουσικούς και ηθοποιούς. 
 
Οι περισσότεροι συμμετείχαν στο ταξίδι ως υπότροφοι της γαλλικής κυβέρνησης, σε μια ομαδική αποστολή που οργάνωσε ο φιλέλληνας διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, Οκτάβ Μερλιέ. Αφήνοντας πίσω τους μια Ελλάδα βυθισμένη στη δίνη της εμφύλιας σύγκρουσης, οι επιβάτες έφτασαν στο Παρίσι έξι ημέρες αργότερα, έχοντας προηγουμένως διασχίσει με τρένο μια ρημαγμένη Κεντρική Ευρώπη, όπου ήταν ακόμη νωπές οι πληγές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. 
 
Στη φιλόξενη Γαλλία των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων βρήκαν πρόσφορο έδαφος όχι μόνο για να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους, αλλά και για να ανοίξουν τους ορίζοντές τους στα νέα πνευματικά και καλλιτεχνικά ρεύματα της εποχής· να δημιουργήσουν, να εργαστούν και να ενταχθούν σε κύκλους της εγχώριας διανόησης, σε καλλιτεχνικούς χώρους και σε επιστημονικούς θεσμούς. 
 
Η κοινή αφετηρία –ο απόπλους από το λιμάνι του Πειραιά– σύντομα έδωσε τη θέση της σε διαφορετικές προσωπικές πορείες. Πολλοί από τους επιβάτες ρίζωσαν μόνιμα στη Γαλλία, συχνά μη έχοντας άλλη δυνατότητα πέρα από την αυτοεξορία. Βρήκαν θέσεις σε ερευνητικά κέντρα και πανεπιστημιακά ιδρύματα. Εξέδωσαν βιβλία και επιμελήθηκαν περιοδικά. Συμμετείχαν σε προγράμματα πολεοδομικής ανοικοδόμησης. Παρουσίασαν τα δημιουργήματά τους σε εικαστικές εκθέσεις. Η μεταπολεμική Γαλλία έμοιαζε έτσι να ’ναι μια φιλόξενη χώρα που έδινε ευκαιρίες στους ξένους, σε αντίθεση με την κυρίαρχη ξενοφοβία του Μεσοπολέμου. Αλλοι πάλι επέστρεψαν στην Ελλάδα, είτε λίγα χρόνια αργότερα είτε μέσα στο πιο ευνοϊκό κλίμα της δεκαετίας του 1960. Μερικοί, στρατευμένοι στις οργανώσεις της κομμουνιστικής Αριστεράς, κατέφυγαν στα σοσιαλιστικά καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης, ενισχύοντας τις κοινότητες των πολιτικών προσφύγων. Αλλοι ακόμη διέσχισαν τον Ατλαντικό, συνεχίζοντας την περιπλάνησή τους στις Ηνωμένες Πολιτείες. 
 
Η συλλογική αυτή αποδημία του Δεκεμβρίου 1945 εξελίχθηκε σε ένα «γεγονός-Ματαρόα», καθώς πολλοί από τους ταξιδιώτες άφησαν στη συνέχεια ισχυρό αποτύπωμα σε πλήθος επιστημονικών, καλλιτεχνικών και πνευματικών πεδίων διεθνώς. Η συμβολή τους στη γαλλική κοινωνία έχει αναγνωριστεί ρητά· χαρακτηριστικά, ο ιστορικός Πασκάλ Ορί (Pascal Ory) ενέταξε επιβάτες του «Ματαρόα» στο λεξικό που επιμελήθηκε για τους αλλοδαπούς που διαμόρφωσαν τη σύγχρονη Γαλλία (Ces étrangers qui ont fait la France). 
 
Παρά τη σημασία του, το γεγονός παρέμεινε για δεκαετίες στην αφάνεια. Στην Ελλάδα επανήλθε στη συλλογική μνήμη μόλις κατά το πέρασμα στον 21ο αιώνα, χάρη στις πρωτοβουλίες των ίδιων των ταξιδιωτών: αρχικά με το μυθιστόρημα της Μιμίκας Κρανάκη «Οι Φιλέλληνες» και αργότερα με τη μαρτυρία της Νέλλης Ανδρικοπούλου «Το ταξίδι του Ματαρόα». Από τότε, και σχεδόν με αντίστροφη δυναμική, το θρυλικό ταξίδι δεν έχει πάψει να προκαλεί το ενδιαφέρον όχι μόνο των ερευνητών, αλλά και ενός ευρύτερου κοινού. Το «γεγονός-Ματαρόα», μυθοποιημένο έως ένα βαθμό, βρίσκεται τα τελευταία χρόνια στην αφετηρία μιας πλούσιας ερευνητικής παραγωγής αλλά και καλλιτεχνικής δημιουργίας: συνέδρια, ιστορικές μελέτες, μαρτυρίες, ντοκιμαντέρ από τη μια, μυθιστορήματα, θεατρικές παραστάσεις, μουσικά δρώμενα και εικαστικές εκθέσεις από την άλλη. 
 
Τι εξηγεί, όμως, αυτήν την όψιμη σαγήνη για ένα ιστορικό συμβάν που για δεκαετίες παρέμενε σχεδόν λησμονημένο; Κατ’ αρχάς, το πλήθος των προικισμένων ανδρών και γυναικών που συγκρότησαν τη σπουδαστική αποστολή του 1945 και αργότερα διακρίθηκαν στους τομείς τους είναι τέτοιο, ώστε η ιστορική έρευνα συνεχίζει να ανακαλύπτει νέα πρόσωπα και άγνωστες μέχρι πρότινος διαδρομές. Επιπλέον, το πλοίο «Ματαρόα», το οποίο, ως σύγχρονη Κιβωτός του Νώε, διέσωσε μια ολόκληρη γενιά από τον πνευματικό αφανισμό που απειλούσε να επιφέρει η αδελφοκτόνος σύρραξη της δεκαετίας του 1940, σε συνδυασμό με το ταξίδι προς τη Γαλλία που καθόρισε την πορεία τόσων ανθρώπων, δεν μπορεί παρά να ενεργοποιεί μια φαντασιακή πρόσληψη της ιστορίας αυτής της αποστολής. Τέλος, το επιβατηγό πλοίο με το εύηχο και εξωτικό όνομα, λειτουργώντας ως ιστορικός καθρέφτης της σύγχρονης πραγματικότητας της μαζικής μετανάστευσης ταλαντούχων πτυχιούχων και επαγγελματιών στο εξωτερικό –στον απόηχο της βαθιάς οικονομικής κρίσης της δεκαετίας του 2010–, υπενθυμίζει ότι, τότε όπως και σήμερα, η χώρα αδυνατεί να αξιοποιήσει το εγχώριο δυναμικό υψηλών δεξιοτήτων, ωθώντας το συχνά προς τον εκπατρισμό. 
 
*Ο κ. Νικόλας Μανιτάκης είναι ιστορικός, αναπληρωτής καθηγητής στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών, συνεπιμελητής του βιβλίου «Ματαρόα: από τον μύθο στην ιστορία» (εκδ. Ασίνη, 2018)