Περνώντας την πύλη εισόδου στο Δρομοκαΐτειο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο μπαίνει κανείς στη σιωπή. Λίγοι τρόφιμοι καθισμένοι στα παγκάκια των κήπων κοιτάζουν τους επισκέπτες, άλλοι κάνουν έναν μικρό περίπατο, μερικοί συναντούν τους δικούς τους για μερικές ώρες συντροφιάς. Είναι πολλοί οι τοίχοι που κλείνουν τριγύρω αυτή την πολύ μεγάλη έκταση. Ολα όσα βιώνουν εκείνοι που μένουν εδώ –τα προσωπικά δράματα, η ασθένεια, η αγωνία της ύπαρξης– συμβαίνουν κάτω από ψηλά δέντρα, ενώ έξω από την πύλη η Ιερά Οδός συνεχίζει να βουίζει.
Η ομαδική εικαστική έκθεση «Εγκλεισμοί», που επιμελείται ο Δημήτρης Τρίκας, πραγματοποιείται ακριβώς εδώ, στο Δρομοκαΐτειο. Οι 48 καλλιτέχνες που συμμετέχουν συνδιαλέγονται, συγκρούονται και με τον τρόπο τους ο καθένας ανταποκρίνονται στον συγκεκριμένο χώρο και στον νοηματικό άξονα της έκθεσης: ποιες είναι οι πολιτικές, τα στεγανά και τα στερεότυπα που ορίζουν τον βίο των αποκλεισμένων, τι είναι κανονικό και τι αντι-κανονικό για την κοινωνία και τη ζωή;
Τα έργα προέρχονται από όλο το φάσμα του λεξιλογίου της σύγχρονης τέχνης. Γλυπτά και εγκαταστάσεις, βίντεο, ηχητικές κατασκευές, ζωγραφική, φωτογραφία και επιτελεστικές δράσεις. Η έκθεση φιλοξενείται σε τρία κτίρια εντός του ιδρύματος που παραχώρησε το διοικητικό συμβούλιο και πέρα από την ιστορική τους σημασία, φέρουν το βάρος της μνήμης εκείνων που πέρασαν από εδώ. Κάποιοι από τους τροφίμους την επισκέπτονται, κάποιοι μάλιστα δυο-τρεις φορές, σε βόλτες σιωπηλές – ίσως και ανακουφιστικές.
Η δική μας πορεία ξεκινάει από το Δάφτσειο, που βρίσκεται πιο κοντά στην πύλη του νοσοκομείου. Είναι ένα εγκαταλελειμμένο εδώ και δεκαετίες κτίσμα, χτισμένο το 1932, μεγάλο, ψηλοτάβανο, εκλεκτικιστικού ρυθμού, με ευρύχωρα δωμάτια και παράθυρα με κάγκελα. Το κτίριο έχει τη δική του αυλή που έφτανε μέχρι τον εξωτερικό τοίχο-περίφραξη του νοσοκομείου και όπου νοσηλεύονταν οι πιο εύποροι ασθενείς, οι οικογένειες των οποίων μπορούσαν να πληρώσουν τα υψηλά νοσήλια που απαιτούνταν για την πτέρυγα αυτή. Στους ασθενείς του Δάφτσειου λέγεται ότι εφαρμόζονταν οι πιο εξελιγμένες μέθοδοι θεραπείας, με τη συνδρομή της ψυχανάλυσης, της μουσικής και της τέχνης. Η τέχνη υποδέχεται τον επισκέπτη και τώρα: Είναι ένα γλυπτό της Καλλιόπης Λεμού που παρουσιάζει ένα υβριδικό σώμα το οποίο στηρίζεται σε πατερίτσες. Από το σημείο όπου βρισκόμαστε, η μορφή αυτού του τραυματισμένου όντος «συνομιλεί» ενεργά και συγκινητικά με την εικόνα που έχει δημιουργήσει ο Μπάμπης Βενετόπουλος στο τέλος ενός διαδρόμου, η οποία εκφράζει τη μοναξιά και την απομόνωση στα χρόνια του ψηφιακού εγκλεισμού. Στις αίθουσες, μεταξύ άλλων έργων, η Αρτεμις Ποταμιάνου χτίζει έναν οικισμό του γυναικείου εγκλεισμού από την «προστατευτική» πατριαρχία, ενώ η Μαίρη Ζυγούρη αναπαράγει τον θόρυβο της γραφής με παλιά γραφομηχανή, εν μέσω πανδαιμόνιου εκατοντάδων εγκλωβισμένων πουλερικών που περιμένουν τη σφαγή.
Μικρά κελιά
Επόμενη στάση, η πτέρυγα του Αγίου Ισιδώρου, ένα μακρύ παραλληλόγραμμο κτίσμα δύο ορόφων, του 1892, που η λειτουργία του έπαυσε το 1989. Εδώ καθηλώνονταν οι «ανήσυχοι» και μάλλον πιο φτωχοί ασθενείς, σε μικρά κελιά με φεγγίτες και κάγκελα, που βρίσκονται στις δύο πλευρές ενός στενόμακρου διαδρόμου. Στο ισόγειο υπήρχε ένα εστιατόριο όπου έτρωγαν όσοι κρίνονταν ικανοί, χώρος που επικοινωνεί με μια σχεδόν ασφυκτική αυλή περιφραγμένη κι αυτή με ψηλό τοίχο. Δεν μπορώ να πω αν η αφαιρετική, διαλυμένη ανθρώπινη μορφή που κάθεται πάνω στο χώμα –γλυπτό του Γιώργου Τσεριώνη–, αποδίδει καλύτερα την απόγνωση του εγκλεισμού, ή αν είναι το ηπειρώτικο τραγούδι που κινηματογράφησε η Μαρία Λουίζου στην περφόρμανς της με ένα πιάνο-κέντημα αιωρούμενο στον τοίχο. Ισως το «Χωρίς τίτλο» έργο της Χλόης Ακριθάκη με αναφορές στο σημειωματάριο του πατέρα της Αλέξη, από το Δρομοκαΐτειο, τον Μάρτιο του 1989, ή η δουλειά του Μάριου Σπηλιόπουλου, αφιερωμένη «…στους τρελούς ποιητές και στους ποιητές τρελούς αυτού του Κόσμου». Ή πολλά ακόμη έργα, επιλεγμένα με γνώση και ευαισθησία.
Το σίγουρο είναι πως ο επισκέπτης των «Εγκλεισμών» δεν μπορεί να περιδιαβάσει αυτή την έκθεση αμέτοχος, χωρίς συναισθήματα. Στον τελευταίο μας σταθμό, στο μικρό Τυπογραφείο, παρουσιάζονται δύο καλλιτέχνες με τη δουλειά τους, ενώ υπάρχουν τοιχογραφίες που φιλοτέχνησε ένας από τους τροφίμους που πέρασε από εδώ τη δεκαετία του 1960. Προς τιμήν του ιδρύματος, και με την έγνοια των διοργανωτών της έκθεσης, το όνομά του –Δημήτρης Μωραΐτης– δεν έχει ξεχαστεί.
Η έκθεση «Εγκλεισμοί» διαρκεί έως τις 18 Ιανουαρίου.
