«Διάλεξα το ψευδώνυμο O.lala από φόβο, τον οποίο ακόμα αισθάνομαι. Αν και ζω στο εξωτερικό, υπάρχει ο κίνδυνος να απειλήσουν την οικογένειά μου στο Ιράν», λέει στην «Κ» η Ιρανή εικαστικός που χρησιμοποιεί ψευδώνυμο και δεν φωτογραφίζεται ποτέ.
Είναι μια γυναίκα μαχητική στις πολιτικές απόψεις της και μια καλλιτέχνις που μιλάει απροκάλυπτα με το έργο της για τη σεξουαλικότητα, την ωμότητα της ερωτικής πράξης, τη βιαιότητα της ανδρικής επιθυμίας σε κοινωνίες που συχνά την αποδέχονται. Αυτό το διάστημα παρουσιάζει ένα μέρος της δουλειάς της στην έκθεση «For a mandatory paradise», στην γκαλερί Crux. Πρόκειται κυρίως για ζωγραφική, κολάζ και λίγες κατασκευές. Μολονότι έγινε προσπάθεια από την γκαλερί να έρθουν από την πατρίδα της περισσότερα τέτοια έργα, αυτό αποδείχθηκε επικίνδυνο και ανέφικτο.
Γεννημένη το 1983, εν μέσω του πολέμου Ιράν – Ιράκ, μεγάλωσε υπό την πίεση που οι Ισλαμιστές θρησκευτικοί ηγέτες ασκούν στην ιρανική κοινωνία, και ειδικά στις γυναίκες. Περιγράφει την κατάσταση με ένταση: την υποχρεωτική χρήση του χιτζάμπ, το μίσος προς το γυναικείο σώμα, την κάλυψη-εξαφάνισή του κάτω από τα ρούχα. «Ως καλλιτέχνις που αντιμετώπισα τέτοια σκληρότητα στη χώρα μου, δεν θα μπορούσα να παραμείνω σιωπηλή. Η τέχνη μου έχει σεξουαλικό θέμα και είναι ενάντια στους νόμους της πατρίδας μου, οπότε αποφάσισα να μετακομίσω στο εξωτερικό για να προστατεύσω τη ζωή και την ελευθερία μου», εξηγεί.
Προφανώς λοιπόν η καλλιτεχνική πρακτική της δεν νοείται ανεξάρτητα από την ταυτότητά της ως Ιρανής, και έτσι η συζήτησή μας ξεκινάει από τη Σχολή Καλών Τεχνών της Τεχεράνης. «Οπως ίσως ξέρετε», λέει μιλώντας για τις σπουδές της, «έχουμε ένα από τα αυστηρότερα συστήματα λογοκρισίας στον κόσμο. Για παράδειγμα, καλύπτεται οτιδήποτε γυμνό υπάρχει στις εικόνες των βιβλίων ιστορίας της τέχνης που χρησιμοποιούσαμε ως φοιτητές. Ετσι έπρεπε με τη φαντασία μου να ανασυνθέτω τις εικόνες ανάλογα με την περιγραφή που υπήρχε στις λεζάντες, για να απαντήσω στη συνέχεια στις σχετικές ερωτήσεις των καθηγητών. Κατά τη γνώμη μου, το να σπουδάζεις Καλές Τέχνες στο Ιράν είναι σπατάλη χρόνου, μολονότι ξέρω καλά ότι λίγοι συμπατριώτες μου έχουν τη δυνατότητα να φύγουν στο εξωτερικό».
Σε μια ελεύθερη χώρα
H τέχνη μου έχει σεξουαλικό θέμα και είναι ενάντια στους νόμους της πατρίδας μου, οπότε αποφάσισα να μετακομίσω στο εξωτερικό για να προστατεύσω τη ζωή και την ελευθερία μου», λέει η καλλιτέχνις.
Εκείνη έκανε αίτηση για μεταπτυχιακές σπουδές στην Ολλανδία –«περισσότερο για να νιώσω την εμπειρία τού να δημιουργείς τέχνη σε μια ελεύθερη χώρα»–, μια που ευθύς εξαρχής η θεματολογία της δουλειάς της, με έντονη έμφυλη ταυτότητα, ήταν απαγορευμένη από τα ήθη του Ιράν. Αρχισε σταδιακά να εισάγει σεξουαλικά θέματα στο έργο της για να «θεραπεύσει» προσωπικά τραύματα, κακές ή και κακοποιητικές σεξουαλικές εμπειρίες που έζησε στο παρελθόν.
«Με αυτόν τον τρόπο μπορούσα να εκφράσω τον θυμό μου, κάτι που λειτουργούσε ψυχοθεραπευτικά για εμένα», μας λέει. «Εκείνη την περίοδο αντιστεκόμουν στην ιδέα ότι πως η δουλειά μου έχει πολιτικό χαρακτήρα. Με το πέρασμα του χρόνου όμως ανακάλυψα πως όλο αυτό δεν έχει να κάνει προσωπικά με εμένα και τις δικές μου εμπειρίες, αλλά αφορά όλες τις γυναίκες σαν κι εμένα, τις γυναίκες από τις οποίες το καθεστώς αφαίρεσε τις ζωές τους. Μοιραζόμαστε τα ίδια συναισθήματα γιατί καμιά μας δεν κατάφερε να εκφράσει τον πόνο και την οργή της. Εάν είσαι θύμα βιασμού στο Ιράν δεν μπορείς να πας στην αστυνομία, αφού το να έχεις σεξουαλικές εμπειρίες πριν από τον γάμο είναι αμαρτία και δεν τους αφορά καθόλου αν αυτό το υποστείς με τη βία».
Ζώντας πλέον στην Ευρώπη –προτιμάει να μην αναφέρει το πού– εξακολουθεί να εκφράζεται καλλιτεχνικά με την ίδια θεματολογία. «Είναι άραγε μια εκδοχή στρατευμένης τέχνης ή παίζει ρόλο και η γοητεία της πρόκλησης;», τη ρωτάμε.
Επιλογές και δικαιώματα
«Ο κύριος λόγος που χρησιμοποιώ τις γυναίκες στην τέχνη μου περισσότερο από τους άνδρες δεν σχετίζεται με την προκλητικότητα», απαντάει. «Σίγουρα όμως είναι η αντίδραση σε όλους τους περιορισμούς που αυτό το καθεστώς προσπάθησε να μας επιβάλει στερώντας μας επιλογές και δικαιώματα. Οι ηγέτες μας ήξεραν πόσο ισχυρές μπορούν να γίνουν οι γυναίκες, γι’ αυτό θέλησαν να καταστείλουν τη δύναμή τους με αυστηρούς νόμους. Κατά την άποψή μου, τώρα είναι η ώρα να ακούσουμε τις φωνές και τα σώματα των γυναικών. Τώρα είναι η ώρα να πάψουμε να φοβόμαστε, και αυτό δηλώνει σε όλο τον κόσμο η επανάσταση που ξεκίνησε από τη νέα γενιά στο Ιράν, γενναία κορίτσια κι αγόρια που δεν παλεύουν μόνο για τον εαυτό τους, αλλά για να κερδίσουν τα ανθρώπινα δικαιώματα σε ένα μέρος του κόσμου όπου καταπατούνται βάναυσα».
