BENJAMIN LABATUT
When We Cease to Understand the World
εκδ. Pushkin Press
Ηταν σαράντα ενός ετών. Θα μπορούσε να μην είχε καταταγεί. Ηθελε όμως να υπερασπιστεί την πατρίδα του. Ο Καρλ Σβάρτσιλντ, διευθυντής του Παρατηρητηρίου Αστροφυσικής του Πότσδαμ και μέλος της Ακαδημίας Επιστημών του Βερολίνου, ήταν πρώτα και πάνω απ’ όλα ένας Γερμανός πατριώτης. Επιλέγει να ριχτεί στη μάχη. Φτάνει στο μέτωπο. Εκεί θα βιώσει τη φρίκη του πρώτου σύγχρονου πολέμου: πολυβόλα, άρματα μάχης, χαρακώματα, χημικά όπλα και δηλητηριώδη αέρια. Θα ζήσει τον παραλογισμό, τη βία, τον πόνο, τον θάνατο.
Δεν εγκαταλείπει την επιστήμη, ωστόσο, ούτε στιγμή. Καταπιάνεται με τις εξισώσεις της γενικής θεωρίας της σχετικότητας και καταφέρνει να τις λύσει, προβλέποντας μάλιστα την ύπαρξη των μαύρων τρυπών. Στέλνει τα χειρόγραφά του στον Αϊνστάιν. Εκείνος μένει έκπληκτος με την κομψότητα και την οικονομία των προτεινόμενων λύσεων. Στις αρχές του 1916, θα τις παρουσιάσει στην Πρωσική Ακαδημία Επιστημών. Ο Σβάρτσιλντ βρίσκεται ακόμη στο μέτωπο. Δεν θα προλάβει να χαρεί την επιτυχία. Πεθαίνει τον Μάιο της ίδιας χρονιάς. Ο Καρλ Σβάρτσιλντ είναι ένας μόνο από τους ιδιοφυείς ήρωες του «Οταν πάψουμε να κατανοούμε τον κόσμο» του Μπενζαμίν Λαμπατού. Ενός συναρπαστικού έργου για τους πρωταγωνιστές της αλματώδους προόδου της φυσικής επιστήμης στις αρχές του 20ού αιώνα. Μιας συγκλονιστικής δραματοποίησης σημαντικών στιγμών από τη ζωή του Ερβιν Σρέντιγκερ, του Βέρνερ Χάιζενμπεργκ, του Νιλς Μπορ, του Δούκα ντε Μπρολί, για να σταθούμε μόνο σε ορισμένους.
Ο Μπενζαμίν Λαμπατού δραματοποιεί σημαντικές στιγμές από τη ζωή των πρωταγωνιστών της αλματώδους προόδου της φυσικής επιστήμης στις αρχές του 20ού αιώνα.
Η επιλογή δεν είναι τυχαία. Ο Λαμπατού έχει μελετήσει σε βάθος τους χαρακτήρες του. Γνωρίζει το πάθος που μοιράζονται. Είναι όλοι τους «ταγμένοι» στην επιστήμη. Εχουν επιλέξει να αναμετρηθούν με τα πιο θεμελιώδη ερωτήματα της ύπαρξης. Θέλουν να διερευνήσουν τα μεγάλα μυστήρια του σύμπαντος. Ζουν για την επιστήμη ή καλύτερα η επιστήμη ζει μέσα τους.
Θυσίες
Γι’ αυτό και δεν σταματούν πουθενά. Θυσιάζουν τα πάντα για να πετύχουν. Αυτοεξορίζονται σε απομακρυσμένα νησιά της Βόρειας Θάλασσας. Απομονώνονται σε σανατόρια στις Αλπεις. Κλείνονται σε δωμάτια δίχως θέρμανση, δίχως φαγητό, για ώρες, ημέρες, μήνες. Μόνη τους συντροφιά: οι παραβολικές τροχιές, η ταχύτητα του φωτός, τα μήκη των ραδιοκυμάτων, η ακτινοβολία. Θέλουν να καταφέρουν να συνομιλήσουν με το υπέρτατο Ον, τον Θεό ή τον Βράχμαν. Ισως για να αποδείξουν ότι δεν παίζει ζάρια ή για να καταγράψουν τη σιωπή του, ανακηρύσσοντας την τύχη βασίλισσα των πάντων. Παραδίδονται στο παραλήρημα της σκέψης τους. Αφήνονται στους φρενήρεις ρυθμούς της. Οταν τελικά τους αρπάζει ο ύπνος, βυθίζονται σε μία ύλη εκστατική: έναν μεθυστικά, άναρχο χορό φωτονίων, νετρίνων και κβάντα.
Σε πρώτο χρόνο, η γραφή του Λαμπατού σε αιχμαλωτίζει. Αφηγείται τις ζωές των ηρώων του με ιδιαίτερη τόλμη, εναλλασσόμενο ρυθμό, και εμμονή στη λεπτομέρεια. Διατηρεί μία οργανική σχεδόν προσέγγιση. Αφήνει τους πρωταγωνιστές του ελεύθερους να πουν όσα δεν είχαν –ίσως– το θάρρος να πουν ποτέ. Τους δίνει το δικαίωμα να απορήσουν για το νόημα του κόσμου ή να ασπαστούν τη μεταφυσική αρμονία του σύμπαντος. Μας δείχνει τη μάχη τους με παραισθήσεις, φαντάσματα, αγωνίες, εμμονές. Την πάλη τους με το άγνωστο και το ασύλληπτο. Αλλοτε παίζει μαζί τους και άλλοτε παραδίδεται στο ντελίριό τους.
Σε δεύτερο χρόνο, η αφήγηση του Λαμπατού σου προκαλεί δέος. Διότι αυτό το ιδιόμορφο και αχαρτογράφητο έργο διαθέτει έναν βαθύτερο, φιλοσοφικό άξονα ανάπτυξης. Οι μικρές, πυκνές ιστορίες συνυφαίνουν βαθμιαία μια άλλη μεγαλύτερη. Στο κέντρο της τίθεται μία ανυπέρβλητη σταθερά: η σταθερά της ηθικής απροσδιοριστίας της ανθρώπινης προόδου. Κι εδώ βρισκόμαστε στην καρδιά της καρδιάς του έργου. Στην εξέλιξη της επιστήμης, το καλό και το κακό συνυπάρχουν. Ακόμη και στο πιο καθαρό φως κρύβεται άπλετο σκοτάδι.
Επιστροφή στον Καρλ Σβάρτσιλντ. Στο Βόρειο μέτωπο έχει πέσει η νύχτα. Δεν τον πιάνει ύπνος. Βγαίνει να περπατήσει. Στέκεται και κοιτάζει αρκετή ώρα τον πάμφωτο γαλαξία. Παρατηρεί το πώς αγκαλιάζει τον διάστικτο με αστέρια ορίζοντα. Αναλογίζεται την πρόοδο που έχει ήδη επιτευχθεί στην προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει το σύμπαν. Αισθάνεται το βάρος των στιγμών. Κατανοεί τις αντινομίες της ανθρώπινης συνθήκης. Αντιλαμβάνεται τον ρόλο της επιστήμης σε αυτόν τον παράλογο πόλεμο. Προσπαθεί να συμβιβαστεί με την οδύνη των χημικών, την κτηνώδη ισχύ των τανκς, τον θάνατο που σπέρνουν τα οπλοπολυβόλα. Αγωνίζεται να αποδεχτεί την απόλυτη βαρβαρότητα που τον περιβάλλει. Τη βαρβαρότητα που σε λίγες ημέρες θα του στερήσει την ίδια του τη ζωή. Είναι μόλις 42 ετών.
