Molly Greene
Κρήτη: ένας κοινός κόσμος.
Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι στη Μεσόγειο των Πρώιμων Νεότερων Χρόνων
μετ. Ελ. Γκαρά – Θ. Γκέκου
επιμ.- εισ. Ελ. Γκαρά
Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου
Το βιβλίο της ερευνήτριας της οθωμανικής ιστορίας Μοlly Greene αναφέρεται στην Κρήτη του 17ου αιώνα και παρακολουθεί τη μετάβαση του νησιού από τη βενετική στην οθωμανική εξουσία. Στόχος της είναι να παρουσιάσει την οικονομική και κοινωνική διάρθρωση του νησιού στο πέρασμα από το ένα πολιτικό καθεστώς σε ένα άλλο. Το βιβλίο επιμένει ιδιαίτερα στη σύγκριση ανάμεσα στις δύο διαφορετικές πολιτικές εξουσίες. Οπως δηλώνει η ίδια η συγγραφέας στην αρχή του έργου, στόχος της είναι να καταδείξει τη συνέχεια στην οικονομική και κοινωνική ζωή του νησιού έτσι όπως καταγράφεται μέσα από τις αρχειακές πηγές και να αντιμετωπίσει τις έως τώρα θεωρήσεις της μετάβασης στην οθωμανική κυριαρχία ως περίοδο παρακμής.
Η προσπάθειά της αυτή είναι επιτυχής, παρόλο που πολλές φορές υπερτονίζει ορισμένα στοιχεία των αρχειακών πηγών και σε κάποιες άλλες περιπτώσεις διατυπώνει υποθέσεις και σκέψεις ενισχύοντας μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Η εισαγωγή της Ελένης Γκαρά είναι ιδιαίτερα διαφωτιστική αναφορικά με την έως τώρα πορεία της ελληνικής ιστοριογραφίας για την οθωμανική παρουσία στον ελλαδικό χώρο, ενώ κάνει μια ιδιαίτερα επιτυχημένη αποτίμηση του συγκεκριμένου έργου της Μοlly Greene. Ενώ η ελληνική ιστοριογραφική παραγωγή έως τα τελευταία χρόνια αντιμετώπιζε την οθωμανική παρουσία στον ελλαδικό χώρο ως αρνητική, νεώτερες έρευνες προσπαθούν να δουν με πιο ψύχραιμο τρόπο την κοινωνική και οικονομική διάρθρωση της ελληνικής κοινωνίας στη διάρκεια των χρόνων της οθωμανικής κυριαρχίας.
Ηπια μετάβαση
Το βιβλίο της Μοlly Greene συμβάλλει προς την κατεύθυνση αυτήν ακόμα και αν σε ορισμένα σημεία ενδεχομένως να μην πείθει τον πιο δύσπιστο αναγνώστη. Καταφέρνει ωστόσο να μετριάσει την εικόνα της ανθηρής και οικονομικά εύρωστης βενετικής Κρήτης των αρχών του 17ου αιώνα, παρουσιάζοντας πλήθος μαρτυριών. Και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, καθώς η βενετική κυριαρχία στο ελλαδικό χώρο έχει αποτιμηθεί από την εθνική ιστοριογραφία σε γενικές γραμμές ως θετική, τουλάχιστον πιο θετική από την οθωμανική. Τελικά, το νησί της Κρήτης φαίνεται να γνώρισε μια πιο ήπια μετάβαση από το ένα διοικητικό καθεστώς στο άλλο.
Πειστική αντιπαράθεση
Το εντυπωσιακό στοιχείο στο βιβλίο της Μοlly Greene είναι η εξαιρετική της ικανότητα να μελετάει τόσο τα οθωμανικά όσο και τα βενετικά αρχεία και να τα αντιπαραθέτει με πειστικό τρόπο. Η συνδιαλλαγή της με το αρχειακό υλικό δύο διαφορετικών εξουσιών, γραμμένων σε διαφορετικές γλώσσες και από διαφορετικές διοικήσεις είναι από μόνο του ένα εξαιρετικά δύσκολο εγχείρημα και επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι δεν βλέπουμε συχνά αντίστοιχες πρωτοβουλίες από έναν ερευνητή.
Η προσπάθεια αυτή ακριβώς, της παράθεσης ενός τεράστιου και ποικίλου αρχειακού υλικού, της σύγκρισης διαφορετικών διοικητικών και οικονομικών δομών και της διατύπωσης πειστικών εγχειρημάτων, καθιστά το έργο ιδιαίτερα σημαντικό. Επιπλέον, το γεγονός ότι η συγγραφέας αποφεύγει τη λεπτομερή και διεξοδική ανάλυση των αρχειακών τεκμηρίων, αλλά παραμένει σε μια γενική αποτίμηση και περιγραφή δομών και συγκυριών, επιτρέπει την απρόσκοπτη παρακολούθηση του κειμένου και στον αμύητο αναγνώστη. Με άλλα λόγια, είναι ένα βιβλίο που απευθύνεται και στο ευρύ αναγνωστικό κοινό που θα ήθελε να δει μια διαφορετική άποψη για την κρητική ιστορία του 17ου αιώνα.
Γενικευμένος εξισλαμισμός
Η συνθετική εργασία της Μοlly Greene γίνεται ιδιαίτερα εμφανής στην προσπάθειά της να ερμηνεύσει το φαινόμενο του γενικευμένου εξισλαμισμού των Κρητικών στις αρχές της οθωμανικής κυριαρχίας, στα τέλη του 17ου αιώνα. Καθώς πρόκειται για ένα φαινόμενο που δεν έχει ερμηνευτεί επαρκώς έως σήμερα, η ίδια διατυπώνει μια σειρά από σκέψεις που αναδεικνύουν τη διαρκή προσπάθειά της να δώσει ικανοποιητικές απαντήσεις με βάση το αρχειακό υλικό που έχει στη διάθεσή της. Ωστόσο, επειδή είναι ένα θέμα που την απασχολεί, επανέρχεται σε αυτό και σε άλλα σημεία του βιβλίου, προκειμένου να φωτίσει διαφορετικές πλευρές του και κατά συνέπεια να δώσει κάποιες πειστικές ερμηνείες του. Και τελικά μέσα από το έργο της αναδεικνύεται η συνεχής προσπάθεια του ιστορικού να διαπραγματευτεί με το αρχειακό υλικό και, σε συνδυασμό με τα συμπεράσματα άλλων ερευνητών και κοινωνικών επιστημόνων, να διατυπώσει τις δικές του σαφείς σκέψεις.
* Η κ. Κατερίνα Παπακωνσταντίνου είναι ιστορικός.
