Ποια είναι τα κίνητρα που οδηγούν στην καταστροφή; H απληστία και η βλακεία. Και είναι τα ίδια για τα μικρά και τα μεγάλα. Για τα έντομα και τον πλανήτη. Τα ψάρια είναι μικρά ή μεγάλα; Είναι και μικρά και μεγάλα. Αλλά κυρίως είναι, είτε σαν φάλαινες είτε σαν μαρίδες, οργανικά στοιχεία του κόσμου που δίχως αυτά είναι αδιανόητος. Οπως και ο άνθρωπος είναι αδιανόητος χωρίς αυτά. Και όμως, τα καταστρέφει.
Πλούσιοι και φτωχοί
Τα ψάρια αρχίζουν να λιγοστεύουν γιατί μεγαλώνει η απληστία, η καταστροφικότητα, η βλακεία, η υποκρισία, η άγνοια, η διαφθορά, η μικροψυχία και η μικρόνοια και, μαζί τους, οι δυνατότητες εξάλειψης της φυσικής ζωής. Αυτό είναι το θέμα του Τσαρλς Κλόβερ στο ευφυές, διεισδυτικό και γι’ αυτό ανησυχητικό βιβλίο του «Το τέλος του σχοινιού. Πώς η υπεραλίευση αλλάζει τον κόσμο και τι τρώμε» που εκδόθηκε πρόσφατα (Εμπουρι Πρες, 320 σελ. 14,99 στερλίνες).
Το πρόβλημα με την αλίευση έχει ως ακολούθως. Τα ψάρια είναι βασική πηγή πρωτεΐνης όχι μόνο για τους υπερπληθυσμούς των φτωχών χωρών, αλλά και για τις πλούσιες χώρες με τους πολλούς γευσιλάγνους, οι οποίοι για λόγους υγείας αποφεύγουν το κρέας. Οσο μεγαλώνει η όρεξη των πλουσίων και αυξάνονται τα πλήθη των φτωχών, άλλο τόσο αναπτύσσονται και τα συστήματα αλίευσης των ψαριών. Σε κλίμακα αδιανόητη στο παρελθόν.
Μολονότι, καθώς γράφει ο «Εκόνομιστ», τα ανησυχητικά δείγματα της μείωσης του ιχθυοπληθυσμού αυξάνονται, τα ψάρια είναι μικρότερα, οι ψαριές μικρότερες, και άλλοτε δεν υπάρχουν καθόλου, οι προσπάθειες για την αναχαίτιση του φαινομένου δεν έχουν καρποφορήσει. Οταν πλούσιες ή μεγάλες χώρες, όπως η Ιαπωνία, η Κίνα ή μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης εξαντλούν τους δικούς τους ιχθυότοπους, μεταφέρονται σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες με την ευλογία της Ευρωπαϊκής Ενωσης (η Ισπανία είναι η αρπακτικότερη), αγοράζουν αλιευτικά δικαιώματα από αφρικανικά κράτη αντί ασήμαντων ποσών και μετά λαφυραγωγούν τις θάλασσές τους. Αυτές, και άλλες χώρες, έχουν μετακινηθεί και σε ξένους στα σύνορά τους τόπους, για να εξαντλήσουν και τα τελευταία ανεκμετάλλευτα νερά του πλανήτη, γύρω από την Ανταρκτική, τον Ινδικό Ωκεανό και τον Νότιο Ατλαντικό? ακριβώς όπως εξαφάνισαν τους ιχθυοπληθυσμούς στη Μεσόγειο, τη Βόρεια Θάλασσα και τη θάλασσα έξω από τις ακτές του Καναδά.
Εξαντλώντας, όμως, τα μεγάλα ψάρια, το επόμενο βήμα τους είναι τα μικρά, οι γαρίδες και οι σολομοί, αυτά που θεωρούνταν για πέταμα στο παρελθόν. Στο πλαίσιο αυτής της πορείας, παρατηρείται και το παράδοξο, να αλλάζουν τα άσχημα ή ακατανόητα ονόματα πολλών ψαριών για να γίνονται πιο ορεκτικά. Ετσι, ψάρια της Παταγονίας με την οδοντωτή ράχη εμφανίζονται στα μενού των εστιατορίων της μόδας, στις μεγαλουπόλεις του κόσμου, με το όνομα λαβράκια της Χιλής. H ζήτηση αυξάνεται και μαζί η λεηλασία των θαλασσών.
Και, παρ’ ότι γαρίδες και σολομοί εκτρέφονται πια σε ιχθυοκαλλιέργειες, η βιομηχανική αλιεία παραμένει κυνήγι ή εξόρυξη, με την έκφραση του συγγραφέα. Εκφραση που δεν είναι ατυχής μια και τα προϊόντα της εξόρυξης δεν μπορούν να αντικατασταθούν (όπως συμβαίνει με το υπέδαφος της γης). Οι προοπτικές είναι δυσοίωνες, γιατί ορισμένα είδη ενδεχομένως ουδέποτε θα επανεμφανισθούν.
Υπάρχουν διάφορες οργανώσεις επιτήρησης, αλλά δίχως αποτέλεσμα. Οι πολιτικοί υποκύπτουν και δίχως πολλή προσπάθεια στα βραχύβια συμφέροντα των αλιέων, οι οποίοι καθορίζουν, περισσότερο απ’ ό,τι παλιά οι αγρότες, το εκλογικό αποτέλεσμα. Οι καταναλωτές ουδόλως ενδιαφέρονται. Τους νοιάζουν ίσως τα δελφίνια που βλέπουν σε ταινίες στην τηλεόρασή τους ή τα άλμπατρος, αλλά υπάρχουν και άλλα θύματα της καταστροφικής αλιείας, φάλαινες, θαλάσσιες χελώνες, καρχαρίες, μπαρακούντα, μπακαλιάροι κ.ά.
Το 85% της ισπανικής αλιείας γαρίδας, θυσιάζεται παράπλευρα, θαλάσσιοι λέοντες και θαλάσσιοι χοίροι πετιούνται μισοσκοτωμένοι πίσω στη θάλασσα, ενώ άλλα αφήνονται να πεθάνουν πάνω στο κατάστρωμα των αλιευτικών.
Τα μηχανικά δίχτυα καταστρέφουν ολόκληρα οικοσυστήματα του βυθού στο ύφασμά τους, φύκια, κοράλλια, καρκινοειδή. Ολα τούτα εκτίθενται λεπτομερειακά στο βιβλίο, που ο συγγραφέας του έχει παρακολουθήσει το δράμα σε όλες του τις πλευρές, όχι μόνο στις θάλασσες, αλλά και στις μεγάλες ιχθυαγορές του Τόκιο και του Βίγκο στην Ισπανία και σε ιχθυοσυνοικισμούς από τη Νέα Ζηλανδία ώς τη Μαυριτανία και από τη Νέα Γη έως τις Βρυξέλλες. Εκθέτει μαζί τη μωρία των αλιέων και των πολιτικών και αποκαλύπτει την προαιώνια «τραγωδία των κοινών» – οι κοινές πηγές για όλους είναι ελεύθερες στην υπερεκμετάλλευση. Τι μπορεί να γίνει; η ιχθυοκαλλιέργεια ωφελεί με το μειονέκτημα ότι τα εκεί ψάρια πρέπει να τρέφονται με άλλα προερχόμενα από τη θάλασσα. Ενίοτε, 20 τόννοι νεκρών ψαριών απαιτούνται για έναν τόννο ζωντανών.
Ριγμένες προτροπές
Υπάρχει και το πρόβλημα της αφύσικης συγκέντρωσης και της ωμότητας. O σολομός, π.χ., στο φυσικό του περιβάλλον κολυμπάει ανά τους ωκεανούς, ενώ εκεί είναι καταδικασμένος να ζει συνωστισμένος μέσα σε κλουβιά. Στην Ιρλανδία τούτο έφερε ασθένειες και θάνατο στον ντόπιο πληθυσμό της πέστροφας θαλάσσης. Τι προτείνει ο συγγραφέας: μακρόχρονες απαγορεύσεις, ανεξάρτητο έλεγχο, αυστηρότερη επιτήρηση με τη βοήθεια δορυφόρων και του Ιντερνετ. Και τη συνειδητοποίηση και την αρωγή του κοινού. Το τελευταίο, η συνειδητοποίηση όλων όσοι δουλειά τους έχουν να ψαρεύουν στις ανοιχτές θάλασσες, είναι μάλλον απίθανο να ακουστεί.
