Τη δεκαετία του 1930 και μετά την επιτυχία που είχε σημειώσει το ανέβασμα του «Προμηθέα Δεσμώτη» και των «Ικέτιδων» του Αισχύλου στους Δελφούς, ο Αγγελος Σικελιανός στράφηκε και προς τη σύνθεση δικών του τραγωδιών. Ετσι, μετά τον «Διθύραμβο του Ρόδου» έγραψε τη «Σίβυλλα» και εν συνεχεία τις τραγωδίες: «O Δαίδαλος στην Κρήτη», «O Χριστός στη Ρώμη», και «O θάνατος του Διγενή», ενώ άφησε ημιτελή τον «Ασκληπιό». Στα σχέδιά του, που δεν πραγματοποιήθηκαν, ήταν να γράψει δύο τραγωδίες ακόμη, τον «Δαίδαλο στη Σικελία» και την «Αριάδνη». Οι έξι γνωστές τραγωδίες του στεγάζονται κάτω από τον γενικό τίτλο «Θυμέλη».
Συμβολισμός
Ο «Δαίδαλος στην Κρήτη» δημοσιεύτηκε στην Κατοχή, το 1943, στο περ. «Νέα Εστία», σε δύο συνέχειες. Εκ των πραγμάτων, και για την εποχή που γράφεται, είναι ένα έργο με έκδηλο το συμβολιστικό του περιεχόμενο, όπως πρόσεξαν αμέσως τότε ο Τάκης Δημόπουλος και ιδίως ο K. I. Δεσποτόπουλος. O πρώτος, σε ένα ασυνήθιστα εκτεταμένο άρθρο του, δημοσιευμένο σε τρεις συνέχειες τον Ιανουάριο του 1944 στο περ. «Καλλιτεχνικά Νέα» θεωρεί ότι η τέχνη αποτελεί όργανο ηθικής ισορροπίας του ανθρώπου, ενώ ο δεύτερος σε αντίστοιχο άρθρο του, τον Φεβρουάριο του 1944, στη «Νέα Εστία», επισημαίνει όχι μόνον την κοινωνική διάσταση της τραγωδίας με τις όποιες προεκτάσεις της, αλλά και τη φιλοσοφική. Σημειώνουμε ότι και τα δύο αυτά κείμενα γράφονται εν μέσω Κατοχής.
Στο έργο πρωταγωνιστούν ο βασιλιάς Μίνωας, ο Αθηναίος τεχνίτης Δαίδαλος, η βασίλισσα Πασιφάη και ο γιος του Δαίδαλου, Ικαρος. Στο προλογικό σημείωμά του, ο Σικελιανός από όλα αυτά τα πρόσωπα ξεχωρίζει τον Δαίδαλο, στον οποίο, ως κεντρικό ήρωα της τραγωδίας, δίνει έναν ρόλο πολύπλευρο. O Δαίδαλος, για τον Σικελιανό, εκπροσωπεί το «δράμα της ελευθερίας» και την έννοια που αυτή αντιπροσωπεύει διά μέσου των αιώνων, η μοίρα της οποίας είναι να συγκρούεται «διαρκώς με τη βία». Αυτή η πάλη του Καλού με το Κακό, του Σκότους με το Φως, του Κράτους και της Βίας με την Ελευθερία, διατρέχει μεγάλο μέρος του όλου έργου του Σικελιανού. Ακολουθώντας τους αρχαίους, και μάλιστα τον Αισχύλο, αποδεικνύει πως βρίσκεται στον ίδιο ιδεολογικό άξονα, εφόσον και οι δικές του τραγωδίες έχουν στο κέντρο τους τον αγωνιζόμενο άνθρωπο, πάντα αντιμέτωπο με τις τυφλές δυνάμεις της βίας. Παίρνοντας επιλεκτικά παραδείγματα ηρώων του, όπως τον Δαίδαλο, τον Χριστό, τον Διγενή, τον Ασκληπιό, και συγκρίνοντάς τους με τον Προμηθέα ή τον Διόνυσο, έχουμε αμέσως μπροστά μας τη διακειμενική σχέση του Σικελιανού με τον Αισχύλο. O ίδιος άλλωστε ο ποιητής λέει: «H αναγωγή στην Τραγωδία ως την υπέρτατη μορφή του κοινωνικοπνευματικού δημιουργικού Οργίου, δεν είναι δυνατή, αν ο ποιητής προκαταβολικά δεν έχει πραγματοποιήσει για τον ίδιο του τον εαυτό ολόκληρο το διαλεκτικό του θάρρος με τη ζωή και δεν κερδίσει έτσι από παντού την ενιαία πνευματική διάσταση, μες στην οποία, μπορεί να πάρει, από εκει και πέρα, άρτια και άμεση την επαφή του με τον «Μύθο».
Μάντης-δημιουργός
Ο Σικελιανός, επιχειρώντας αυτή την «επαφή του με τον Μύθο», τον ενσωματώνει στο είναι του. Στον αγωνιζόμενο «Προμηθέα Δεσμώτη» ή τον Εσταυρωμένο «Χριστό» ενυπάρχει ο ίδιος ως μύστης, ως μάντης, ως προφήτης και δημιουργός. Παρόμοια και οι ήρωες του Σικελιανού? είναι θεοί και ημίθεοι, ελευθερωτές, μαχητές του καλού, που τολμούν να αντισταθούν στο Κράτος και τη Βία, που έχουν κοινωνική συνείδηση. Γι’ αυτό και οι τραγωδίες του έχουν μαχητική διάθεση.
Σύμβολο του σκότους
Ο Μίνωας λειτουργεί αχαλίνωτα, με μοναδικό σκοπό τη διατήρηση της εξουσίας. Γίνεται σύμβολο του σκότους, του κακού. Είναι επίσης υπεύθυνος για την κατάργηση της μητριαρχίας, της κοινοκτημοσύνης και του χωρισμού του λαού σε ευδιάκριτες κοινωνικές τάξεις.
Ο Δαίδαλος, ο επινοητής του λαβυρίνθου, βρίσκεται και φυλακισμένος από τον Μίνωα στο ίδιο το δημιούργημά του. Είναι ο πρώτος μεγάλος εφευρέτης του κόσμου, που όμως έχει κάνει και αυτός λάθος, ώστε να γίνει θύμα της τέχνης του. Είναι αυτός που τώρα πρέπει να βρει τον τρόπο να δραπετεύσει. Να λύσει τα δεσμά, που του έχει επιβάλει ο Μίνωας. Και ο Δαίδαλος με τη δύναμη του πνεύματος θα βρει την έξοδο από τον λαβύρινθο.
Ενα από τα εγκώμια που ο Ελύτης στο «Αξιον Εστί» απευθύνει στην Παναγία, είναι και τούτο: «Χαίρε η ακριβοσπάθιστη και σεμνή / Χαίρε η προφητικιά και δαιδαλική». Αυτό το «δαιδαλική», εκτός από περίπλοκη, ως έννοια προχωρεί ακόμη πιο πέρα και αποκτά τη σημασία του «δαιμονικού», αφού, εκτός από κατασκευαστής αγαλμάτων, ο Δαίδαλος υπήρξε και «δαιμονική – μυθική μορφή», για τούτο και μπορεί και δίνει λύσεις.
Εκλεκτός του ποιητή
Είναι φυσικό επομένως ο Δαίδαλος να είναι ο εκλεκτός του ποιητή, γιατί, καθώς συνδυάζει την καλλιτεχνική αίσθηση, αλλά και τη δυνατότητα της αφύπνισης του λαού, ενσαρκώνει την τέλεια προσωπικότητα. Είναι μια προσωπικότητα που υπηρετεί την Ελευθερία και τη Δικαιοσύνη, καλλιτεχνικά και πολιτικά, και τις ανάγει σε πολιτισμικό αγαθό.
Ο δημιουργός Δαίδαλος επομένως δεν μπορεί παρά να κρύβει πίσω του τον δημιουργό ποιητή, που ασφυκτιά κάτω από τη γερμανική κατοχή και, σαν τον «Δαίδαλο στην Κρήτη», να οραματίζεται την ελευθερία του και την ελευθερία του λαού του. Ιδού γιατί ο Δαίδαλος αποτελεί σύμβολο ανατροπής.
Ο Δαίδαλος είναι ο ποιητικός ήρωας και στο ομώνυμο ποίημα του E΄ τώρα, τόμου των Λυρικών. Είναι ο τεχνίτης που έφτιαξε τα φτερά της απελευθέρωσης του Ικαρου.
«Θεϊκό καράβι»
Ο τεχνίτης που έλυσε τα πόδια των αγαλμάτων και σκέφτηκε και τις καρδιές να λύσει? έφτιαξε «θεϊκό καράβι» με ήρωες «για τα αθάνατα ταξίδια»? βρήκε τον τρόπο να βγει από τη φυλακή, που ο ίδιος έχτισε? μπόρεσε επίσης να αδιαφορήσει για τις «στρωτές συνήθειες των ανθρώπων» και να βγει να αναζητήσει την ψυχή του παιδιού του καταπλέοντος στο πέλαγος. Τέλος, είναι αυτός που στις δύσκολες ώρες των ανθρώπων γίνεται σύμβολο της «υπερήφανης Σκέψης» και «απόκοσμος Εωσφόρος».
Το δράμα του ήρωα
Ο Σικελιανός στο εν λόγω ποίημα επεξεργάζεται συνοπτικά την προσωπικότητα και το δράμα του ήρωα, δίνοντας όλα τα στοιχεία της ζωής και της τέχνης του, την επινοητικότητα του καλλιτέχνη, τον ηρωισμό, τον πόνο από τον χαμό του γιου, την κοινωνική προσφορά προς τον λαό του, την επιμονή στην ανύψωση της σκέψης και την υπερανθρώπινη διάστασή του. Το πρόσωπο του Δαίδαλου για τον Σικελιανό είναι πλούσιο σε συμβολισμούς και η προσωπικότητά του αποτελεί την πύκνωση όλων των χαρακτηριστικών: του ήρωα, του δημιουργού, του προφήτη, του ελευθερωτή, του θεϊκού και δαιμόνιου.
