Στον δημόσιο διάλογο για τα social media λέγονται πολλά σωστά. Το αφήγημα, επιτέλους, έχει αρχίσει να αλλάζει. Περίπου. Γιατί ταυτόχρονα, ακούγονται και πάρα πολλά πράγματα που είναι λανθασμένα. Διάφοροι μύθοι εξακολουθούν να κυριαρχούν, επίμονοι. Και όχι μόνο για τα social media. Γενικά.
Ενα από τα πιο λανθασμένα πράγματα που διάβασα την προηγούμενη εβδομάδα ήταν σε ένα άρθρο αυτής εδώ της εφημερίδας, το οποίο κατά τα άλλα ήταν πληρέστατο και κατατοπιστικό, από μια ειδικό που τα έλεγε πολύ σωστά και νηφάλια.
«Ο κοινός τόπος είναι ο εθισμός», τόνιζε στο άρθρο η καθηγήτρια. «Αλλά τα social media δεν είναι τσιγάρο. Σε αντίθεση με το κάπνισμα, στα social media υπάρχουν και θετικά στοιχεία. Θα πρέπει, λοιπόν, να υπάρξει ένας τρόπος διαχωρισμού των θετικών από τα αρνητικά. Δεν μπορεί να κατασκευαστεί ένα τσιγάρο που θα κάνει καλό στην υγεία του καπνιστή, δεν υπάρχει θετική πλευρά. Μια πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης μπορεί να έχει –και έχει– θετική πλευρά. Αρκεί να σβήσει η αρνητική».
Αυτό, βεβαίως, είναι λάθος.
Το κάπνισμα ασφαλώς και έχει «θετικά στοιχεία», ευρύτατα γνωστά και πολύ καλά μελετημένα. Οι καπνιστές δεν καπνίζουν μόνο επειδή εθίζονται. Η διαδικασία τους βοηθά στη συγκέντρωση, είναι μια ασχολία που πολλούς τους χαλαρώνει, τους δίνει ακόμα και αφορμή για διάλειμμα ή για κοινωνικοποίηση. Και αυτό δεν είναι κάτι θεωρητικό: η νικοτίνη είναι μια διεγερτική ουσία που οξύνει την ικανότητα συγκέντρωσης και ενισχύει τη μνήμη. Η παρουσία της στον οργανισμό τονώνει τη ροή αίματος σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη βαθιά σκέψη. Eρευνες έχουν δείξει ότι έχει ευεργετικές επιπτώσεις σε άτομα με Αλτσχάιμερ ή Πάρκινσον.
Ασφαλώς, είναι εξαιρετικά εθιστική. Οπωσδήποτε είναι καλά γνωστό ότι το κάπνισμα προκαλεί καρκίνο και άλλες παθήσεις, βλάβες πολύ σοβαρότερες από τις όποιες ωφέλειες. Το να λέμε ότι το κάπνισμα δεν έχει καμία ωφέλεια δείχνει τη μεγάλη επιτυχία της παγκόσμιας αντικαπνιστικής εκστρατείας των τελευταίων δεκαετιών (έναν μεγάλο και σπουδαίο θρίαμβο, που έχει σώσει ζωές και εξακολουθεί να σώζει ζωές). Αλλά είναι και λάθος.
Για πολλά «κακά πράγματα» ισχύουν αντίστοιχα.
Ξέρουμε πλέον ότι η κατανάλωση αλκοόλ είναι βλαβερή ακόμα και σε μικρές ποσότητες. Οτι δεν υπάρχει κανένα «μέτρο», ότι ακόμα και μια γουλιά κάνει κακό στον οργανισμό. Αλλά ταυτόχρονα είναι γνωστό ότι το αλκοόλ για πολλούς ανθρώπους έχει και ευεργετικά αποτελέσματα, όχι σε βιολογικό, αλλά σε κοινωνικό επίπεδο. Μειώνει τις αναστολές, βοηθά στην κοινωνικοποίηση, πυροδοτεί τη δημιουργικότητα. Πολλές και πολλοί όταν πίνουν γίνονται πιο φιλικοί, πιο ομιλητικοί. Ερευνες έχουν διατυπώσει την υπόθεση ότι ο ρόλος του αλκοόλ στη διαμόρφωση μεγάλων και περίπλοκων κοινωνικών δομών ήταν μεγάλος. Συμμαχίες αυτοκρατοριών, λέει, στήθηκαν χάρη στην ευεργετική βοήθεια του κρασιού.
Κι ο τζόγος κακό πράγμα είναι. Προκαλεί εθισμό, κλείνει σπίτια, καταστρέφει σχέσεις, καταστρέφει ζωές. Αλλά για πολλούς είναι ψυχαγωγία. Κάνει την απόλαυση της παρακολούθησης αθλητικών γεγονότων πλουσιότερη. Για κάποιους είναι αρρώστια. Είναι πάθος τοξικό. Για άλλους, όμως, είναι διασκέδαση, ένα άκακο χόμπι.
Τα ναρκωτικά οι άνθρωποι δεν τα αρχίζουν επειδή είναι εθιστικά ή επειδή θέλουν να πεθάνουν, αλλά επειδή τους κάνουν να νιώθουν όμορφα.
Η ισορροπία είναι το ζητούμενο σε όλες τις περιπτώσεις, και η αναζήτησή της είναι ένα θέμα δύσκολο, που εύλογα πυροδοτεί εντάσεις. Πώς σχεδιάζεις τους περιορισμούς και τις απαγορεύσεις για τον τζόγο, για παράδειγμα; Πώς θέτεις οριζόντιους κανόνες που να προστατεύουν τους ευάλωτους από το να γίνουν εθισμένα θύματα, αλλά ταυτόχρονα και την ελευθερία των υπολοίπων να απολαμβάνουν το παιχνίδι; Η κάθε κατηγορία δραστηριοτήτων και ουσιών που μπορεί να αποδειχτούν και επικίνδυνες έχει και διαφορετικά χαρακτηριστικά. Πώς σχεδιάζεις τις κατάλληλες ρυθμίσεις για την καθεμία, λαμβάνοντας υπόψη όλες τις διαφορετικές κατηγορίες ανθρώπων που τις χρησιμοποιούν, και όλους τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους τις χρησιμοποιούν; Αλλοι κανόνες πρέπει να μπουν για το αλκοόλ, προφανώς, άλλοι για την κοκαΐνη. Είναι δύσκολη υπόθεση, επειδή τα κριτήρια δεν είναι όλα απόλυτα αντικειμενικά. Κάποιες φορές, όπως αποδεικνύεται, κι οι έρευνες μπορεί να είναι παραπλανητικές ή και λανθασμένες. Μέχρι πρόσφατα ο κόσμος νόμιζε ότι «δύο ποτηράκια κρασί με το φαγητό» κάνουν καλό στην καρδιά. Επιπλέον, και ζητήματα ηθικής ή και ερμηνείας όσων δείχνουν οι έρευνες, ενίοτε, προκύπτουν. Αν αναλάμβανα εγώ να επιβάλω ρυθμίσεις και κανόνες για όλα αυτά, ένας άνθρωπος που δεν αντλεί θετικά από καμία από αυτές τις ουσίες και καμία από αυτές τις δραστηριότητες, θα τα καταργούσα όλα. Θα τα απαγόρευα για όλους. Για να είμαστε σίγουροι. Θα ήταν λάθος. Γι’ αυτό, μην μου το αναθέσετε. Αλλά και για τους υπόλοιπους, τους πιο αντικειμενικούς και αρμόδιους, είναι μια εξίσωση δύσκολη.
Στην εποχή μας η χρήση του αλκοόλ, του καπνού αλλά και πολλών ναρκωτικών ουσιών φθίνει. Αλλά από ό,τι φαίνεται, μια άλλη κατηγορία δραστηριοτήτων που προκαλούν εθισμό, θεριεύει. Ο λόγος μάλλον είναι ότι η χρήση αυτών των προϊόντων γίνεται κυρίως στον ψηφιακό κόσμο, μέσα από συσκευές. Ο διαδικτυακός τζόγος εξαπλώνεται παντού, και μέσα από τα ίδια τεχνολογικά μέσα εξαπλώνεται και κάτι άλλο που αποδεικνύεται βλαβερό, τοξικό και εθιστικό (τα social media). Ολα αυτά πρέπει να τα διαχειριστούμε προσεκτικά, ως είδος, με νηφαλιότητα, με καταγραφή των ερευνητικών δεδομένων, με πολιτικά και νομικά εργαλεία. Αλλά ακόμα και άνθρωποι που θα υποστήριζαν την επιβολή αυστηρών περιορισμών ακόμα και στα social media, θυμίζουν: μην πάμε και στο άλλο άκρο. Να αναγνωρίζουμε ότι αυτά τα πράγματα για κάποιο λόγο υπάρχουν. Δεν μπορούμε να σχεδιάσουμε σωστά και δίκαια μέτρα, αν δεν συνειδητοποιούμε -και δεν συμφωνούμε- για ποιο πράγμα μιλάμε.
